Studyflowcourses

Diploma in Yoga : डिप्लोमा इन योगा, करिअर, वास्तव आणि संधी – एक सविस्तर मार्गदर्श

योगाकडे आज केवळ एक ‘व्यायाम’ म्हणून न पाहता एक ‘करिअर’ म्हणून पाहिले जात आहे. पण, केवळ आवडीपोटी या क्षेत्रात उडी मारणे योग्य आहे का? महाराष्ट्रातील शिक्षण पद्धती आणि सध्याची बाजारपेठ लक्षात घेऊन, या कोर्सची ए टू झेड माहिती खालीलप्रमाणे आहे.

या कोर्सकडून अपेक्षा आणि वास्तव Diploma in Yoga

अनेक विद्यार्थ्यांना वाटते की योगाचा डिप्लोमा केला की लगेच मोठ्या जिममध्ये किंवा परदेशात लाखो रुपयांची नोकरी मिळेल. पण वास्तव थोडे वेगळे आहे. हा कोर्स तुम्हाला योगाचे शास्त्र आणि तंत्र शिकवतो, पण पैसे कमवण्यासाठी तुम्हाला तुमचे स्वतःचे ‘ब्रँडिंग’ आणि ‘मार्केटिंग’ करावे लागते. सुरुवातीला संघर्ष आहे, पण ज्यांचे कौशल्य उत्तम आहे, त्यांना नक्कीच चांगले दिवस येतात.

या कोर्सबद्दल विद्यार्थ्यांमध्ये असलेले गैरसमज Diploma in Yoga

सर्वात मोठा गैरसमज म्हणजे, “योगा फक्त लवचिक शरीराच्या लोकांसाठीच आहे.” असे मुळीच नाही. योगा हा शारीरिक हालचालींपेक्षा श्वसन आणि मानसिक संतुलनावर अधिक आधारित आहे. तसेच, अनेक पालकांना वाटते की यात सरकारी नोकरीची खात्री आहे. सध्या योगा शिक्षकांच्या जागा निघत असल्या तरी, स्पर्धा प्रचंड आहे हे विसरून चालणार नाही.

Diploma in Yoga आणि Yoga Certificate Course मध्ये काय फरक आहे?

सर्टिफिकेट कोर्स हा साधारण ३ ते ६ महिन्यांचा असतो, जो मूलभूत माहितीसाठी ठीक आहे. मात्र, जर तुम्हाला अधिकृतपणे शिक्षक बनायचे असेल किंवा क्लिनिकमध्ये काम करायचे असेल, तर १ वर्षाचा ‘डिप्लोमा’ करणे केव्हाही चांगले. डिप्लोमामध्ये तुम्हाला मानवी शरीरशास्त्र (Anatomy) अधिक खोलवर शिकवले जाते, जे सर्टिफिकेट कोर्समध्ये वरवरचे असते.

या कोर्सचे महत्त्व Diploma in Yoga

आजच्या तणावपूर्ण जीवनशैलीत ‘प्रिव्हेंटिव्ह हेल्थकेअर’ (आजारी पडण्यापूर्वी घ्यायची काळजी) म्हणून योगाकडे पाहिले जाते. कॉर्पोरेट ऑफिसपासून ते शाळांपर्यंत प्रत्येक ठिकाणी योगा तज्ज्ञांची गरज भासत आहे. आयुष मंत्रालयाच्या स्थापनेनंतर या क्षेत्राला एक वेगळी प्रतिष्ठा प्राप्त झाली आहे.

योगा डिप्लोमा हा एक वर्षाचा पूर्णवेळ अभ्यासक्रम आहे. हा शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यासाठी एक चांगला अभ्यासक्रम आहे. या योगा डिप्लोमा अभ्यासक्रमाची माहिती खालीलप्रमाणे आहे:

• या अभ्यासक्रमाचा अभ्यासक्रम अशा प्रकारे तयार करण्यात आला आहे की विद्यार्थ्यांना विषयाचे मानसिक आणि शारीरिक दोन्ही पैलू समजतील.
• या डिप्लोमा इन योगा अभ्यासक्रमाचा अभ्यासक्रम लेखी सराव, थेअरी आणि प्रशिक्षणात विभागलेला आहे. विद्यार्थी मानवी शरीराची शरीररचना, योगाचा इतिहास, आसन शिकण्याचे फायदे इत्यादींबद्दल शिकतात.
• योग डिप्लोमा कोर्स योगाच्या फायद्यांबद्दल ज्ञान प्रदान करतो, विद्यार्थ्यांना आजारांपासून मुक्त तंदुरुस्त जीवनशैली जगण्यास मदत करतो आणि लोकांचे आरोग्य पुनर्संचयित करतो.
• योगशास्त्र अभ्यासक्रमात पुढे शिक्षण घेऊ इच्छिणाऱ्या इच्छुकांना हा डिप्लोमा इन योग अभ्यासक्रम आवश्यक प्रशिक्षण प्रदान करतो.
• या अभ्यासक्रमात, विद्यार्थी आसनांचे शिक्षण, मानवी शरीराची रचना, योगाचे फायदे आणि योगाचा इतिहास इत्यादींबद्दल शिकतील.
• योग विषयाचे सविस्तर ज्ञान देण्यासोबतच, डिप्लोमा इन योगा प्रोग्राम त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा विकास करण्यास देखील मदत करतो.

 या कोर्समध्ये प्रत्यक्षात काय शिकवले जाते? Diploma in Yoga

केवळ योगासने म्हणजे हा कोर्स नाही. यात तुम्हाला पतंजली योगसूत्रे, हठयोग, मानवी शरीरातील विविध संस्था (पचनसंस्था, श्वसनसंस्था इ.) आणि त्यांचा योगाशी असलेला संबंध शिकवला जातो. थोडक्यात, शरीरासोबतच मनाचे शास्त्र यात समाविष्ट असते.

थिअरी आणि प्रॅक्टिकल यांचा समतोल Diploma in Yoga

अनेक विद्यार्थी थिअरी विषयांकडे दुर्लक्ष करतात. पण लक्षात ठेवा, जर तुम्हाला हेच माहित नसेल की ‘सर्वांगासन’ करताना रक्तदाब असलेल्या व्यक्तीवर काय परिणाम होतो, तर तुम्ही चांगले शिक्षक बनू शकत नाही. या कोर्समध्ये ७०% प्रात्यक्षिक आणि ३०% थिअरी असे स्वरूप असते.

 हा कोर्स कोणासाठी योग्य आहे? Diploma in Yoga

• ज्यांना लोकांची सेवा करण्याची आणि त्यांना आरोग्यदायी बनवण्याची मनापासून आवड आहे.

• ज्यांच्याकडे संयम (Patience) आहे, कारण योगाचे परिणाम हळूहळू दिसतात.

• ज्यांना स्वतःचे काम (Self-employment) सुरू करण्याची इच्छा आहे.

• क्रीडा आणि आरोग्य क्षेत्रातील विद्यार्थी.

हा कोर्स कोणासाठी योग्य नाही? Diploma in Yoga

हा कोर्स सर्वांसाठी योग्य नाही कारण अनेकांना वाटतं की हे फक्त ‘पार्ट टाइम’ काम आहे आणि फार कष्ट न करता पैसे मिळतील. ज्यांना शारीरिक कष्टाची सवय नाही किंवा ज्यांना विज्ञानातील मूलभूत गोष्टी (Science basics) समजून घेण्यात रस नाही, त्यांच्यासाठी हा कोर्स कठीण जाऊ शकतो. तसेच, ज्यांना फक्त ‘एसी ऑफिस’ मध्ये बसून काम करायचे आहे, त्यांनी या क्षेत्राचा विचार करू नये.

 या कोर्ससाठी कोणती आवड आवश्यक आहे?

केवळ योगासने करण्याची नाही, तर ‘शिकवण्याची’ आवड असणे जास्त महत्त्वाचे आहे. समोरच्या व्यक्तीच्या शारीरिक मर्यादा ओळखून त्याला योगासनं करून घेण्याचे कसब तुमच्याकडे हवे. तुमचे संवाद कौशल्य (Communication Skills) इथे खूप कामी येते.

कमी मार्क्स असलेल्यांनी हा कोर्स करावा का?

हो, नक्कीच! योगा क्षेत्र हे तुमच्या बारावीच्या किंवा पदवीच्या मार्कांवर चालत नाही. इथे तुमचे प्रात्यक्षिक ज्ञान आणि लोकांचे आजार बरे करण्याची तुमची पद्धत पाहिली जाते. ज्या विद्यार्थ्यांना पारंपरिक शिक्षणात कमी रस आहे, त्यांच्यासाठी हा एक उत्तम करिअर पर्याय ठरू शकतो.

प्रवेश प्रक्रियेमधील महत्त्वाचे टप्पे Diploma in Yoga

योग अभ्यासक्रमात डिप्लोमा करण्यासाठी पात्रता निकष खाली दिले आहेत:

• विद्यार्थ्यांनी बारावीच्या अंतिम वर्षाची परीक्षा पूर्ण केली पाहिजे.
• बारावीच्या अंतिम वर्षाच्या परीक्षेत किमान ५०% गुण मिळवणे आवश्यक आहे.
• विद्यार्थ्यांनी महाविद्यालयीन अधिकाऱ्यांनी घेतलेली वैद्यकीय चाचणी उत्तीर्ण करावी.

महाराष्ट्रात डिप्लोमा इन योगासाठी सहसा थेट प्रवेश (Direct Admission) मिळतो. काही नामांकित संस्थांमध्ये प्रवेशापूर्वी तुमची शारीरिक पात्रता तपासली जाते. तुम्हाला तुमचे १० वी किंवा १२ वी चे मार्कशीट आणि फिटनेस सर्टिफिकेट सादर करावे लागते.

योग डिप्लोमा अभ्यासक्रमात प्रवेश घेण्यासाठी प्रवेश प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहेत:-

• सर्व महाविद्यालयांमध्ये प्रवेश प्रक्रिया ऑनलाइन केली जाते.
• विद्यार्थ्यांनी मान्यताप्राप्त मंडळातून कोणत्याही प्रवाहात बारावीच्या अंतिम वर्षाची परीक्षा उत्तीर्ण केली पाहिजे.
• या अभ्यासक्रमात प्रवेश घेण्यासाठी सर्व विद्यार्थी वैद्यकीयदृष्ट्या तंदुरुस्त असले पाहिजेत.

डिप्लोमा इन योगा कोर्समध्ये प्रवेश घेण्यासाठी ऑनलाइन अर्ज प्रक्रिया खालील मुद्द्यांमध्ये दर्शविल्या आहेत:

• प्रथम, विद्यार्थ्यांनी त्यांची नोंदणी प्रक्रिया पूर्ण करावी लागेल.
• त्यांच्या मोबाईल नंबरवर एक ओटीपी पाठवला जाईल.
• विद्यार्थ्यांनी संपूर्ण अर्ज भरणे आवश्यक आहे.
• सर्व आवश्यक वैयक्तिक आणि शैक्षणिक कागदपत्रे अपलोड करणे आवश्यक आहे.
• अर्ज शुल्क ऑनलाइन पद्धतीने भरावे.
• भविष्यातील संदर्भासाठी अर्जाचा प्रिंटआउट घेणे आवश्यक आहे.

चांगल्या महाविद्यालयात योगा डिप्लोमा अभ्यासक्रम करण्यासाठी, तुम्हाला खालील मुद्द्यांचे पालन करावे लागेल: –

• बारावीच्या अंतिम वर्षाच्या परीक्षेत उच्च गुण मिळवण्याचा प्रयत्न करा.
• वैद्यकीय तंदुरुस्तीसाठी स्वतःला शारीरिकदृष्ट्या तंदुरुस्त बनवा.
• मर्यादित जागा आहेत त्यामुळे या अभ्यासक्रमात प्रवेश घेण्यासाठी उत्कृष्ट गुण मिळवणे अनिवार्य आहे.

 कॉलेज निवडताना काय पाहावे?

अनेक विद्यार्थी इथे चूक करतात… ते फक्त घराच्या जवळ असलेले कॉलेज निवडतात. कॉलेज निवडताना खालील गोष्टी तपासा:

• कॉलेजला ‘वायसीबी’ (Yoga Certification Board) किंवा विद्यापीठाची मान्यता आहे का?

• तिथले शिक्षक अनुभवी आहेत का?

• कॉलेजमध्ये प्रॅक्टिकलसाठी पुरेशी जागा आणि वातावरण आहे का?

[माझे मत: सर्व शक्यतांचा अभ्यास करूनच आपले कॉलेज निवडावे. आपण पुढे जाऊन परदेशातील संधी देखील मिळवू शकता. त्या दृष्टीने पाय पक्का बनवण्यासाठी चांगले कॉलेज असणे गरजेचे आहे. परदेशामध्ये सध्याच्या वेळी भारतीय योग शिकण्यासाठी प्रचंड क्रेझ आहे. या गोष्टीचा तुम्ही फायदा घेऊ शकता .  ]

 अभ्यासक्रम किती Practical आहे? Diploma in Yoga

हा संपूर्णपणे कौशल्य आधारित कोर्स आहे. तुम्हाला प्रत्यक्ष चटईवर उतरून सराव करावा लागतो. केवळ व्हिडिओ पाहून किंवा पुस्तक वाचून तुम्ही योगा डिप्लोमा पूर्ण करू शकत नाही. सराव करताना होणाऱ्या चुका शिक्षक दुरुस्त करतात, तेच खरे शिक्षण असते.

सत्र पद्धतीचा अभ्यासक्रम व विषय

साधारणपणे हा कोर्स दोन सत्रांत (Semesters) विभागलेला असतो.

• सत्र १: योगाचा इतिहास, शरीरशास्त्र, प्राणायाम आणि शुद्धीक्रिया.

• सत्र २: योग थेरपी, अध्यापन पद्धती (Teaching Methodology), आणि आहारशास्त्र.

काही विषय :

ऑन साईट वर्क आणि प्रॅक्टिकल नॉलेज

कोर्स दरम्यान तुम्हाला विविध योग शिबिरांमध्ये किंवा रुग्णालयांमध्ये इंटर्नशिप करावी लागते. तिथे प्रत्यक्ष लोकांसोबत काम केल्यावर तुम्हाला समजते की, पुस्तकात वाचलेला योग आणि प्रत्यक्ष माणसावर केलेला प्रयोग यात किती फरक असतो.

 जॉब प्रोफाईल्स आणि पगार

डिप्लोमा पूर्ण केल्यानंतर तुम्ही खालील भूमिकांत काम करू शकता:

• योग शिक्षक (Yoga Instructor): शाळा किंवा जिममध्ये (पगार: १५,००० – २५,००० रुपये).

• योग थेरपिस्ट: रुग्णालयात फिजिओथेरपिस्टसोबत काम (पगार: २०,०००+ रुपये).

• पर्सनल ट्रेनर: प्रति तास ५०० ते २००० रुपये या दराने तुम्ही क्लायंट घेऊ शकता.

• सरकारी नोकरी: जिल्हा परिषद किंवा आयुष केंद्रात कंत्राटी पद्धतीने जागा निघतात.

स्वतःचा व्यवसाय काय करू शकता?

सर्वात उत्तम पर्याय म्हणजे स्वतःचे ‘योग केंद्र’ सुरू करणे. आजकाल लोक वैयक्तिक लक्ष देणाऱ्या शिक्षकांकडे अधिक आकर्षित होतात. तुम्ही ऑनलाइन क्लासेस घेऊन जगभरातील विद्यार्थ्यांशी जोडू शकता. इथे पगाराची मर्यादा नसते, हे तुमच्या मेहनतीवर अवलंबून असते.

नोकरी शोधताना विद्यार्थ्यांच्या चुका

विद्यार्थी फक्त ‘नोकरी’ शोधतात, ‘नेटवर्किंग’ करत नाहीत. योगा क्षेत्रात ओळखी आणि तुमचे काम पाहून नवीन कामे मिळतात. फक्त सर्टिफिकेट हातात घेऊन बसल्याने नोकरी मिळत नाही; तुम्हाला स्वतःला सिद्ध करावे लागते.

योगामध्ये डिप्लोमा का करावा? 

योगामध्ये डिप्लोमा हा आपल्या मानसिक आणि शारीरिक आरोग्याच्या विकासासाठी एक चांगला अभ्यासक्रम आहे. हा अभ्यासक्रम का करावा याची कारणे खालीलप्रमाणे आहेत: –

• या डिप्लोमा इन योगा कोर्ससाठी नोकरीच्या संधी खूप चांगल्या आहेत. योगा कोर्स पूर्ण केल्यानंतर विद्यार्थ्यांना प्रोग्राम ऑफिसर, योगा प्रशिक्षक, असिस्टंट रिसर्च ऑफिसर पब्लिकेशन ऑफिसर (योग) इत्यादी विविध नोकरीच्या संधी मिळू शकतात.
• योगाच्या डिप्लोमा अभ्यासक्रमात प्रवेश घेण्यासाठी विविध कंपन्या भरतीसाठी येतात. विद्यार्थ्यांना महाविद्यालये, रुग्णालये, फिटनेस सेंटर, वेलनेस सेंटर इत्यादींमध्ये प्रवेश घेता येतो.
• एकदा विद्यार्थी हा अभ्यासक्रम पूर्ण केल्यानंतर, तो त्यांच्या मानसिक आजाराचे चांगल्या प्रकारे संतुलन राखण्यास शिकेल.
• आरोग्य ही संपत्ती आहे, तंदुरुस्त आणि सुदृढ शरीरासाठी हा डिप्लोमा इन योगा कोर्स अत्यंत आवश्यक आहे. डिप्लोमा इन योगा कोर्स केल्यानंतर विद्यार्थी शारीरिकदृष्ट्या तंदुरुस्त होऊ शकतात.
• योगाचा डिप्लोमा अभ्यासक्रम पूर्ण केल्यानंतर विद्यार्थ्यांना योगाचे मानसिक आणि शारीरिक दोन्ही पैलू समजू शकतात.

VIDEO LINK

 माझा प्रामाणिक सल्ला (माझे मत)

योगा हा फक्त करिअरचा मार्ग नाही, तर ती एक जीवनपद्धती आहे. जर तुम्ही स्वतः नियमित सराव करत नसाल, तर तुम्ही इतरांना काय शिकवणार? या क्षेत्रात पैसे आहेत, पण ते मिळवण्यासाठी तुम्हाला सुरुवातीची २-३ वर्षे खूप मेहनत घ्यावी लागेल. केवळ ‘पॅकेज’ पाहून या क्षेत्रात येऊ नका, तर ‘पॅशन’ असेल तरच या. ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांनी विशेषतः संवाद कौशल्यावर काम करावे, जेणेकरून ते शहरी किंवा आंतरराष्ट्रीय क्लायंटला देखील चांगल्या प्रकारे हाताळू शकतील.

पुढील २० वर्षांचा विचार (भविष्य)

पुढील दोन दशकांत मानसिक आजार आणि जीवनशैलीशी संबंधित समस्या (उदा. मधुमेह, पीसीओडी) वाढणार आहेत. औषधांसोबतच लोक नैसर्गिक उपचारांकडे वळणार आहेत. त्यामुळे योगा तज्ज्ञांची मागणी कधीही कमी होणार नाही, उलट ती वाढतच जाईल. तंत्रज्ञान कितीही आले तरी योगाचे ‘ह्युमन टच’ असलेले शिक्षण कोणीही हिरावून घेऊ शकणार नाही.

विद्यार्थ्यांचे काही नेहमीचे प्रश्न (Student FAQ) Diploma in Yoga

१. हा कोर्स करण्यासाठी वयाची काही अट आहे का?

नाही, साधारणपणे १८ वर्षांवरील कोणतीही व्यक्ती हा कोर्स करू शकते. अनेक निवृत्त व्यक्ती देखील छंद किंवा समाजसेवा म्हणून हा कोर्स करतात.

२. मी आर्ट्स/कॉमर्सचा विद्यार्थी आहे, मला शरीरशास्त्र समजेल का?

हो, शिक्षक हे विषय अगदी सोप्या भाषेत शिकवतात. तुम्हाला डॉक्टर व्हायचे नसते, फक्त योगाच्या दृष्टीने शरीराची माहिती घ्यायची असते.

३. हा कोर्स केल्यानंतर परदेशात जाता येते का?

हो, पण त्यासाठी तुम्हाला आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील प्रमाणपत्रे (उदा. YCB Level 2 or 3) मिळवणे आवश्यक असते.

४. कोर्सची फी किती असते?

सरकारी महाविद्यालयात ५,००० ते १०,००० रुपयांत कोर्स होतो, तर खाजगी संस्थांमध्ये २०,००० ते ५०,००० रुपयांपर्यंत फी असू शकते.

५. ऑनलाईन डिप्लोमा करणे योग्य आहे का?

माझ्या मते, शक्यतो ऑफलाईन कोर्स निवडा. योगासने करताना तुमची मुद्रा (Posture) योग्य आहे की नाही, हे शिक्षकांनी प्रत्यक्ष पाहणे गरजेचे असते.

तुम्हाला या कोर्सबद्दल किंवा प्रवेश प्रक्रियेबद्दल काही शंका असतील, तर खाली कमेंट्समध्ये नक्की विचारा. मी तुमच्या प्रश्नांची उत्तरे देण्याचा नक्की प्रयत्न करेन!

Yoga Certificate Course बद्दल वाचा