सर्टिफिकेट कोर्स इन योगा (Yoga Certificate Course): मन व शरीराची जोपासना
आजच्या धकाधकीच्या जीवनात शांतता शोधण्यासाठी जग पुन्हा एकदा भारताच्या प्राचीन वारशाकडे वळले आहे. पण एक करिअर मार्गदर्शक म्हणून जेव्हा मी पालकांशी किंवा विद्यार्थ्यांशी बोलतो, तेव्हा मला जाणवते की अनेकांना वाटतं “योग म्हणजे फक्त काही व्यायाम प्रकार शिकणे.” पण तसे नाहीये.
जर तुम्ही १२ वी नंतर किंवा पदवीनंतर काहीतरी वेगळं आणि समाजाला उपयुक्त असं करू इच्छित असाल, तर हा लेख तुमच्यासाठी आहे. आपण या क्षेत्रातील संधी आणि आव्हाने दोन्हीवर अगदी मनमोकळी चर्चा करूया.
प्राचीन भारतीय संस्कृतीमधील योगासनांचे महत्त्व
आपल्या ऋषीमुनींनी आपल्याला दिलेली ही एक अनमोल देणगी आहे. पूर्वी योग हा केवळ अध्यात्माचा भाग होता, पण आज तो ‘वेलनेस इंडस्ट्री’चा कणा बनला आहे. हे केवळ शरीर वाकवणे नसून, श्वास आणि मनावर नियंत्रण मिळवण्याचे शास्त्र आहे.
२०२६ मध्ये हा कोर्स करणे योग्य आहे का?
२०२६ मध्ये आपण अशा काळात आहोत जिथे ‘मेंटल हेल्थ’ आणि ‘लाईफस्टाईल डिसीजेस’ (मधुमेह, बीपी) शिगेला पोहोचले आहेत. अशा वेळी औषधांशिवाय उपचार करणाऱ्या तज्ज्ञांची गरज वाढली आहे. त्यामुळे या काळात हा कोर्स करणे हा एक अतिशय दूरदृष्टीचा निर्णय ठरू शकतो.
हा कोर्स कोणासाठी योग्य आहे व कोणासाठी नाही? (माझे मत)
हा कोर्स सर्वांसाठी योग्य नाही कारण… अनेकांना वाटते की हा फक्त बसून करण्याचा किंवा आरामाचा कोर्स आहे. जर तुम्हाला शिस्त पाळता येत नसेल, पहाटे लवकर उठण्याचा कंटाळा असेल किंवा तुम्हाला फक्त “सर्टिफिकेट” हवे असेल, तर तुम्ही इथे वेळ वाया घालवू नका.
-
योग्य: ज्यांना स्वतःच्या आरोग्यासोबत इतरांना मदत करायची आहे, ज्यांची सहनशीलता चांगली आहे आणि ज्यांना शरीरशास्त्राची (Anatomy) आवड आहे.
-
अयोग्य: ज्यांना झटपट पैसा कमवायचा आहे किंवा ज्यांना शारीरिक कष्टाची तयारी नाही.
माझ्या अनुभवानुसार, जे विद्यार्थी केवळ फॅशन म्हणून येतात, ते सहा महिन्यांच्या आत हा क्षेत्र सोडतात. पण ज्यांना मनापासून ओढ आहे, ते आज स्वतःचे मोठे ब्रँड बनवून बसले आहेत.
या कोर्समध्ये प्रत्यक्षात काय शिकवले जाते?
येथे केवळ आसनं नाहीत, तर मानवी शरीररचना, अन्नाचा शरीरावर होणारा परिणाम (आहारशास्त्र) आणि पतंजली योगसूत्रांसारखे तत्वज्ञान शिकवले जाते. यात प्रॅक्टिकल आणि थिअरी अशा दोन्ही गोष्टींचा समतोल असतो.
मन व शरीराची जोपासना Yoga Certificate Course
योगाभ्यास करताना केवळ लवचिकता वाढत नाही, तर एकाग्रता वाढते. अभ्यासात किंवा कामात मन लागत नसेल, तर या कोर्समधील ‘प्राणायाम’ आणि ‘ध्यान‘ या गोष्टी कशा प्रकारे जीवनात बदल घडवतात, हे प्रत्यक्ष अनुभवावे लागते.
१२ वी नंतर विद्यार्थी हा कोर्स का निवडतात?
आजकालचे विद्यार्थी खूप सजग आहेत. त्यांना पारंपरिक BA, BCom पेक्षा काहीतरी ‘स्किल बेस्ड’ करायचे आहे. १२ वी नंतर हा सर्टिफिकेट कोर्स केल्याने त्यांना कॉलेजसोबतच पार्ट-टाईम काम करण्याची संधी मिळते.
कोर्स निवडताना महत्त्वाचे प्रश्न Yoga Certificate Course
प्रवेश घेण्यापूर्वी स्वतःला विचारा:
-
मी रोज किमान १-२ तास शारीरिक सराव करू शकतो का?
-
मला लोकांशी संवाद साधायला आवडते का? (कारण शेवटी तुम्हाला लोकांना शिकवायचे आहे).
-
मी निवडत असलेली संस्था YCB (Yoga Certification Board) मान्यताप्राप्त आहे का?
या कोर्सबद्दल विद्यार्थ्यांमध्ये असलेले गैरसमज Yoga Certificate Course
सगळ्यात मोठा गैरसमज म्हणजे “मला कठीण आसनं (उदा. शीर्षासन) येत नाहीत, मग मी योग शिक्षक कसा होणार?” मित्रांनो, योग शिक्षक होण्यासाठी स्वतः कसरती करण्यापेक्षा, समोरच्याला त्याच्या क्षमतेनुसार कसं वळवायचं हे शिकवणं जास्त महत्त्वाचं असतं.
महाराष्ट्रातील प्रवेश प्रक्रिया आणि महत्त्वाची कॉलेजेस
- कैवल्यधाम (लोणावळा),
- कवी कुलगुरू कालिदास संस्कृत विश्वविद्यालय (रामटेक),
- सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ
ही ठिकाणे योग शिक्षणासाठी प्रसिद्ध आहेत. ‘Admission Process’ साधारणपणे मे-जूनमध्ये सुरू होते. काही ठिकाणी १२ वीच्या मार्कांवर तर काही ठिकाणी साध्या मुलाखतीद्वारे प्रवेश मिळतो.
१०. शारीरिक पात्रता काय असावी?
तुम्ही एकदम ॲथलीट असावे असे काही नाही, पण तुम्हाला गंभीर आजार (उदा. पाठीच्या कण्यातील मोठी शस्त्रक्रिया) नसावेत. तुमची लवचिकता सरावाने वाढते, ती जन्मतः असावी लागते असे नाही.
योगा अभ्यासक्रमातील प्रमाणपत्रासाठी शैक्षणिक पात्रता निकष खालीलप्रमाणे आहेत.
- उमेदवारांना मान्यताप्राप्त मंडळातून बारावी किंवा समकक्ष परीक्षा उत्तीर्ण असणे आवश्यक आहे.
- उमेदवारांना किमान ५०% गुणांसह बारावी उत्तीर्ण होणे आवश्यक आहे.
- एससी/एसटी आणि दिव्यांग अशा राखीव प्रवर्गातील उमेदवारांना ५% सूट देण्यात आली आहे.
- योगाच्या प्रमाणपत्र अभ्यासक्रमात प्रवेश घेण्यासाठी उमेदवाराचे वय १८ वर्षे असणे आवश्यक आहे.
- १ २ वि शिक्षण चालू असणारे उमेदवार देखील अर्ज करू शकतात, जर त्यांनी अभ्यासक्रम सुरू होण्याच्या तारखेपूर्वी त्यांच्या पात्रता पदवी (बारावीची परीक्षा उत्तीर्ण केली ) आवश्यकता पूर्ण केल्या असतील.
- या अभ्यासक्रमासाठी उमेदवारांना इंग्रजी भाषेचे कौशल्य असणे अपेक्षित आहे, तथापि, काही विशेष विद्यापीठे हिंदी, उर्दू किंवा इतर भारतीय भाषांमध्ये शिकवतील.
- उमेदवार सक्षम अधिकाऱ्यांनी प्रमाणित केल्यानुसार वैद्यकीयदृष्ट्या तंदुरुस्त आणि निरोगी असले पाहिजेत.
- ११. सत्र पद्धतीचा अभ्यासक्रम आणि विषय
बहुतेक सर्टिफिकेट कोर्सेस हे ३ ते ६ महिन्यांचे असतात. यात:
-
हटयोग आणि अष्टांग योग
-
योगाचा इतिहास
-
मानवी शरीरशास्त्र (Human Anatomy)
-
टीचिंग मेथोडॉलॉजी (कसे शिकवावे)
योगातील प्रमाणपत्र कशाबद्दल आहे? Yoga Certificate Course
योग ही एक अशी जीवनशैली आहे जी वय, लिंग, व्यवसाय, समाज, परिस्थिती, समस्या आणि दुःख काहीही असो, स्वतःच्या जीवनात लागू करता येते. ती कोणत्याही (वैयक्तिक, शैक्षणिक, सामाजिक, कौटुंबिक आणि आध्यात्मिक) मानवी प्रयत्नांचा भाग असू शकते . ती विज्ञान आणि कला या दोन्ही अंतर्गत येत असल्याने, अभ्यासक्रमात योगाचे थिअरॉटिकल आणि प्रॅक्टिकल पैलू शिकवले जातात.
योगामध्ये करिअर घडवू इच्छिणाऱ्या नवशिक्यांसाठी योग प्रमाणपत्र अभ्यासक्रम तयार केला आहे.
या अभ्यासक्रमात प्रत्यक्ष अनुभवातून योग्य दृष्टिकोन बाळगण्यावर आणि योगाचे विज्ञान आणि प्रॅक्टिस शिकण्यावर भर देण्यात आला आहे.
हा अभ्यासक्रम प्रामुख्याने योग प्रशिक्षक बनू इच्छिणाऱ्यांना शिकवण्यासाठी करण्यासाठी डिझाइन केला आहे.
हे विद्यार्थ्याला योगाचे प्रकार समजून घेण्यास मदत करते आणि योगासने, क्रिया, बंध, मुद्रा, योगिक चिकित्सा आणि प्राणायाम यांचे व्यावहारिक ज्ञान देते.
हा अभ्यासक्रम सूत्रयोग आणि त्या सूत्रांमध्ये नमूद केलेल्या तत्वज्ञानावर केंद्रित आहे. सात्विक आहाराची भूमिका देखील आसनांसोबतच आधारित आहे.
दैनंदिन जीवनात योगाच्या तत्वज्ञानाची अंमलबजावणी करणे हे अंतिम ध्येय आहे.
प्रॅक्टिकल नॉलेज: केवळ पुस्तकं वाचून जमणार नाही
अनेक विद्यार्थी इथे चूक करतात… ते पुस्तकातील व्याख्या पाठ करतात पण स्वतः सराव करत नाहीत. जोपर्यंत तुम्हाला श्वासाची गती स्वतः जाणवत नाही, तोपर्यंत तुम्ही ती दुसऱ्याला समजावून सांगू शकत नाही. प्रॅक्टिकल परीक्षेला येथे खूप महत्त्व असते.
विविध योगासने व प्रक्रिया Yoga Certificate Course
सूर्यनमस्कारापासून ते सूक्ष्म व्यायामापर्यंत सर्व काही पद्धतशीरपणे शिकावे लागते. प्रत्येक आसनाचे फायदे आणि कोणाला ते आसन देऊ नये (Contraindications), हे माहिती असणे हाच एका खऱ्या योग शिक्षकाचा पाया आहे.
सरकारी नोकरीसाठी उपयोगी आहे का?
हो, आयुष (AYUSH) मंत्रालयांतर्गत आता अनेक सरकारी दवाखाने, शाळा आणि फिटनेस सेंटर्समध्ये योग प्रशिक्षकांची पदे भरली जात आहेत. विशेषतः सरकारी आरोग्य केंद्रांमध्ये मानधन तत्त्वावर अनेक संधी उपलब्ध आहेत.
काही टॉप च्या संस्था ज्या नोकरी देतात:
|
शिव योग पीठ
|
अक्षी योगशाळा | अत्री योग केंद्र |
ईशा योग केंद्र
|
| अय्यंगार योग |
योगक्षेम तत्व योगशाळा
|
शिवानंद योग |
वेदांत द्वारका केंद्र
|
परदेशात संधी आणि वाढणारी मागणी
आज अमेरिका, युरोप आणि दुबईमध्ये भारतीय योग शिक्षकांना प्रचंड मागणी आहे. तिथे लोक ‘YOGA’ कडे एक थेरपी म्हणून पाहतात. जर तुमचे इंग्रजी संभाषण चांगले असेल, तर या क्षेत्रात परदेशात खूप मोठा वाव आहे.
फ्रेशर्ससाठी सुरुवातीचा पगार (Reality Check)
सुरुवातीला खूप मोठे ‘पॅकेज’ अपेक्षित धरू नका. सुरुवातीला तुम्ही एखाद्या जिममध्ये किंवा योग सेंटरमध्ये १०,००० ते १५,००० रुपयांपासून सुरुवात करू शकता. पण जसा तुमचा अनुभव वाढतो, तसे तुम्ही प्रति तास ५०० ते १००० रुपये सुद्धा घेऊ शकता.
स्वतःचा व्यवसाय: योग स्टुडिओ
हा या कोर्सचा सर्वात मोठा फायदा आहे. तुम्ही स्वतःची जागा नसेल तरी एखाद्या बागेत किंवा सोसायटीच्या क्लब हाऊसमध्ये क्लासेस सुरू करू शकता. आजकाल ‘कॉर्पोरेट योगा’ (ऑफिसमध्ये जाऊन शिकवणे) हा एक खूप मोठा व्यवसाय झाला आहे.
नोकरी शोधताना विद्यार्थ्यांच्या चुका Yoga Certificate Course
विद्यार्थी फक्त सर्टिफिकेट दाखवतात, पण स्वतःची मार्केटिंग करत नाहीत. आजच्या काळात तुमची स्वतःची एक वेबसाईट किंवा सोशल मीडिया प्रोफाईल असणे गरजेचे आहे, जिथे लोक तुमचे शिकवण्याचे कौशल्य पाहू शकतील.
काही महत्वाच्या नोकऱ्या :
|
योगातील प्रमाणपत्र अभ्यासक्रम का अभ्यासावा? Yoga Certificate Course
हा अभ्यासक्रम विद्यार्थ्याला योग प्रशिक्षक म्हणून काम करण्यास इच्छुक असलेले सक्षम व्यावसायिक बनण्यास मदत करतो. योगातील प्रमाणपत्र अभ्यासक्रम उमेदवारांसाठी एक महत्त्वाची शैक्षणिक पदवी कशामुळे ठरू शकते याची काही महत्त्वाची कारणे खालीलप्रमाणे आहेत.
अनेक करिअर च्या संधी: हा अभ्यासक्रम उमेदवारांना योग प्रशिक्षक, योग थेरपिस्ट, योग विशेषज्ञ, योग अभ्यासक आणि इतर अनेक प्रकारच्या जॉब प्रोफाइलमधून निवड करण्याची परवानगी देतो. करिअर पर्यायांची ही डिव्हर्सिटी प्रमाणपत्र अभ्यासक्रमांना अनेक उमेदवारांसाठी एक अत्यंत अनुकूल शैक्षणिक करिअर पर्याय बनवते कारण ते त्यांना कोणत्याही करिअर पर्यायातून निवड करण्याची सहजता देते.
जगातील सर्वात जुन्या विज्ञानांपैकी एक असलेल्या योगाच्या पैलूंच्या पायावर हा अभ्यासक्रम लक्ष केंद्रित करतो.
हा अभ्यासक्रम विद्यार्थ्याला योग परंपरेतील विविध ग्रंथांचा तसेच जैन आणि बौद्ध धर्मासारख्या इतर परंपरा आणि धर्मांमधील ध्यान तंत्रांचा प्रगत आणि तपशीलवार अभ्यास करण्यास प्रेरित करतो.
एक अतिशय फायदेशीर क्षेत्र: योग शिक्षक किंवा तज्ञ म्हणून करिअर करणे खूप फायदेशीर आहे कारण द इकॉनॉमिक टाईम्सच्या अहवालानुसार जगभरात ५ ० कोटींहून अधिक लोक योगाभ्यास करतात, त्यापैकी ५०% लोक भारतातील आहेत. याचा अर्थ असा की अभ्यासक्रम पूर्ण झाल्यानंतर योग प्रमाणपत्र अभ्यासक्रमाच्या उमेदवारांना आधीच मोठी बाजारपेठ उपलब्ध असेल. सरकारने प्रत्येक शाळेत योग प्रशिक्षक असणे अनिवार्य केले आहे.
उद्योजक बनण्याची संधी: अभ्यासक्रम पूर्ण केल्यानंतर उमेदवारांना उद्योजक बनण्याची संधी देखील आहे. बहुतेक योग प्रशिक्षक त्यांचा अभ्यासक्रम पूर्ण झाल्यानंतर स्वतःचे स्टुडिओ उघडतात.
पगारापेक्षा कौशल्य का महत्त्वाचे आहे?
योगामध्ये तुमचे ‘ज्ञान’ हीच तुमची खरी संपत्ती आहे. जर तुमच्या एका तासाच्या वर्गाने एखाद्याचे पाठदुखी कमी झाली, तर तो माणूस तुमच्याकडे कायमस्वरूपी येईल. इथे पैसे तुमच्या पाठीशी आपोआप येतात, फक्त तुमचे हातखंडा (Skill) मजबूत ठेवा.
पुढील २० वर्षांचा विचार आणि माझा प्रामाणिक सल्ला
पुढील २० वर्षांत जग अधिक ताणतणावाखाली असेल. रोबोट्स काम करतील पण मानवी मनाला शांत करण्यासाठी योग शिक्षकांचीच गरज भासेल.
माझा सल्ला: जर तुम्हाला मनापासून आवड असेल, तरच या क्षेत्रात या. हे केवळ पोट भरण्याचे साधन नाही, तर ही एक जीवनपद्धती आहे. आधी स्वतःला बदला, मग जग बदलायला निघा.
BSc Hons Psychology बद्दल माहिती वाचा.