Studyflowcourses

Bachelor of Naturopathy & Yogic Science (BNYS): संपूर्ण माहिती, प्रवेश प्रक्रिया आणि सत्य

आजकाल मेडिकल क्षेत्रात करिअर करू पाहणाऱ्या विद्यार्थ्यांसमोर केवळ MBBS किंवा BAMS एवढेच पर्याय राहिलेले नाहीत. गेल्या काही वर्षांत नैसर्गिक उपचार आणि योगाला जागतिक स्तरावर जे महत्त्व मिळत आहे, त्यामुळे अनेक विद्यार्थी आणि पालक ‘नॅचरोपॅथी आणि योगिक सायन्स’कडे एक गंभीर करिअर पर्याय म्हणून पाहत आहेत.

पण प्रश्न हा आहे की, हा कोर्स खरोखरच तुमच्यासाठी योग्य आहे का? की केवळ ट्रेंड म्हणून याकडे पाहिले जात आहे? एक करिअर गाईड म्हणून मी तुम्हाला या क्षेत्रातील केवळ चांगल्या गोष्टीच नाही, तर जमिनीवरचे वास्तवही सांगणार आहे.

प्रस्तावना: हा कोर्स खरच फायदेशीर आहे का?

सध्याच्या धकाधकीच्या जीवनात लोकांना आजारी पडल्यानंतर औषधे घेण्यापेक्षा, मुळात आजारीच पडू नये यावर जास्त भर द्यायचा आहे. ‘प्रिव्हेंटिव्ह मेडिसिन’ किंवा ‘वेलनेस’ क्षेत्राची ही वाढती मागणी या पदवीला खूप फायदेशीर ठरत आहे. जर तुम्हाला रुग्णांना गोळ्या-औषधांशिवाय, निसर्गोपचार आणि जीवनशैलीतील बदलांद्वारे बरे करण्याची आवड असेल, तर हा मार्ग उत्तम आहे.

BNYS (निसर्गोपचार आणि योगशास्त्र) ची पदवी कोणासाठी नाही ?

हा कोर्स सर्वांसाठी योग्य नाही कारण यात झटपट पैसा किंवा रातोरात यश मिळत नाही. अनेक विद्यार्थ्यांचा असा गैरसमज असतो की MBBS ला नंबर लागला नाही, म्हणून हा कोर्स करू आणि लगेच स्वतःचे मोठे हॉस्पिटल टाकू.

जर तुमच्याकडे संयम नसेल, रुग्णांचे समुपदेशन करण्याची (counseling) तयारी नसेल, आणि तुम्हाला केवळ ‘डॉक्टर’ हा टॅग लावून लगेच लाखो रुपये कमवायचे असतील, तर कृपया या क्षेत्रात येऊ नका. इथे प्रॅक्टिस सेट व्हायला वेळ लागतो.

पदवी का घ्यावी?

या कोर्सचा थोडक्यात आढावा Bachelor of Naturopathy & Yogic Science

हा साडेपाच वर्षांचा वैद्यकीय पदवी अभ्यासक्रम आहे. यात साडेचार वर्षांचे शैक्षणिक शिक्षण आणि एक वर्षाची अनिवार्य इंटर्नशिप असते. बऱ्याच ग्रामीण आणि मध्यमवर्गीय पालकांना वाटते की हा फक्त “योगासने शिकवण्याचा” कोर्स आहे. पण तसे अजिबात नाही.

यात तुम्हाला मानवी शरीरशास्त्र (Anatomy), पॅथॉलॉजी, आणि मॉर्डन डायग्नोस्टिक्स शिकवले जातात, ज्यासोबतच नैसर्गिक औषधी, आहारशास्त्र (Dietetics), आणि योग थेरपीचा सखोल अभ्यास असतो. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, मॉडर्न सायन्स आणि प्राचीन उपचार पद्धतींचा हा एक उत्तम मेळ आहे.

पात्रता आणि मानसिक तयारी  Bachelor of Naturopathy & Yogic Science

या क्षेत्रात येण्यापूर्वी तुमची शैक्षणिक आणि मानसिक तयारी असणे खूप गरजेचे आहे. महाराष्ट्रात प्रवेश घेण्यासाठी खालील निकष महत्त्वाचे आहेत:

• शैक्षणिक पात्रता: १२वी सायन्स (Physics, Chemistry, Biology) किमान ५०% गुणांसह उत्तीर्ण असणे आवश्यक आहे.

• प्रवेश परीक्षा: NEET (National Eligibility cum Entrance Test) परीक्षा देणे अनिवार्य आहे. महाराष्ट्रातील प्रवेश प्रक्रियेसाठी NEET चा स्कोर ग्राह्य धरला जातो.

मुलींसाठी हा कोर्स महत्वाचा का आहे?

आजकाल अनेक मुली आणि त्यांचे पालक या कोर्सला प्राधान्य देताना दिसतात. याचे मुख्य कारण म्हणजे कामाचे स्वरूप. इतर मेडिकल शाखांच्या तुलनेत इथे इमर्जन्सी नाईट ड्युटीज (Night duties) किंवा अत्यंत तणावाचे प्रसंग कमी असतात. ‘वर्क-लाइफ बॅलन्स’ राखण्यासाठी आणि स्वतःचे क्लिनिक किंवा वेलनेस सेंटर चालवण्यासाठी मुलींना हे क्षेत्र अधिक सुरक्षित आणि सोयीचे वाटते.

या कोर्ससाठी मानसिक तयारी कशी असावी?

रुग्णाचे म्हणणे शांतपणे ऐकून घेण्याची वृत्ती तुमच्यात असावी लागते. निसर्गोपचारात रुग्णाला बरे व्हायला वेळ लागतो, त्यामुळे डॉक्टर म्हणून तुमच्याकडे कमालीचा संयम असावा लागतो. ‘मला लोकांची जीवनशैली सुधारायची आहे’ हा विचार डोक्यात असेल, तरच तुम्ही या क्षेत्रात टिकू शकता.

प्रवेश प्रक्रिया आणि वास्तव  Bachelor of Naturopathy & Yogic Science

महाराष्ट्रामध्ये प्रवेश प्रक्रिया (Admission Process) ‘आयुष’ (AYUSH) विभागाच्या काउंसलिंग द्वारे आणि राज्य सरकारच्या CET Cell मार्फत राबवली जाते.

प्रवेश घेताना विद्यार्थी कुठे चुकतात?

अनेक विद्यार्थी इथे चूक करतात की ते केवळ ‘डोनेशन’ कमी आहे किंवा कॉलेज घराजवळ आहे म्हणून प्रवेश घेतात. नॅचरोपॅथीमध्ये प्रॅक्टिकल ज्ञानाला सर्वाधिक महत्त्व आहे. जर त्या कॉलेजशी संलग्न असलेले स्वतःचे निसर्गोपचार रुग्णालय (Naturopathy Hospital) नसेल, तर तुम्हाला प्रॅक्टिकल अनुभव अजिबात मिळणार नाही.

वेगवेगळ्या कॉलेजमधील फरक?

सरकारी महाविद्यालये आणि नामांकित खाजगी महाविद्यालये यांच्यात खूप फरक आहे. चांगल्या कॉलेजमध्ये तुम्हाला विविध आजारांचे रुग्ण हाताळायला मिळतात, त्यांच्याकडे पंचकर्म, हायड्रोथेरपी (Hydrotherapy) सारख्या सुविधा असतात. सामान्य कॉलेजमध्ये केवळ थेअरी शिकवली जाते, जी नंतर प्रॅक्टिस करताना खूप महागात पडते. त्यामुळे फी पेक्षा कॉलेजच्या हॉस्पिटलमधील ‘पेशंट फ्लो’ (Patient Flow) तपासा.

अभ्यासक्रमाचा वास्तव अनुभव  Bachelor of Naturopathy & Yogic Science

हा अभ्यासक्रम अजिबात सोपा नाही. मेडिकलच्या इतर विद्यार्थ्यांप्रमाणेच तुम्हाला इथेही खूप जाडजूड पुस्तके वाचावी लागतात.

प्रथम वर्षात काय महत्त्वाचे असते?

पहिल्या वर्षात ॲनाटॉमी (Anatomy) आणि फिजिओलॉजी (Physiology) यांसारखे विषय असतात. हे विषय मॉडर्न सायन्सचे बेसिक्स आहेत. अनेक विद्यार्थ्यांना सुरुवातीला हे जड जाते कारण त्यांना वाटते की फक्त निसर्गाविषयी शिकायचे आहे. पण मानवी शरीर आतून कसे काम करते हे समजल्याशिवाय तुम्ही त्यावर उपचार करू शकत नाही.  Bachelor of Naturopathy & Yogic Science

शेवटच्या वर्षात काय महत्त्वाचे असते?

शेवटच्या वर्षात आणि इंटर्नशिपमध्ये पुस्तकी ज्ञानापेक्षा क्लिनिकल प्रॅक्टिस (Clinical Practice) महत्त्वाची असते. रुग्णाशी कसे बोलायचे, त्याची नाडी कशी तपासायची, त्याच्या जीवनशैलीतील चुका कशा ओळखायच्या हे कौशल्य तुम्हाला या काळातच आत्मसात करावे लागते.

BNYS (निसर्गोपचार आणि योगशास्त्र) कोर्ससाठी महत्त्वाची पुस्तके

BNYS चा अभ्यास करताना विद्यार्थ्यांना अधिक माहितीसाठी आणि सखोल अभ्यासासाठी खालील पुस्तकांचा खूप उपयोग होऊ शकतो:

पुस्तकाचे नाव	लेखकाचे नाव
योगी यांचे आत्मचरित्र (Autobiography of a Yogi) ( माझा सल्ला : हे पुस्तक नक्कीच वाचावे. वाचून समजले तर आपले आयुष्य बदलू शकते.	परमहंस योगानंद
तत्वज्ञान आणि धर्म म्हणून योग	एस. एन. दासगुप्ता
वैद्यकीय अभ्यासासाठी बायोकेमिस्ट्री	दिव्यज्योती दास
हायड्रोथेरपीची हँडबुक	जोएल शो
आयुर्वेदाची मूलतत्त्वे	एन. के. उडुपा
अन्न आणि पोषणाचे संपूर्ण पुस्तक	जे. रोडेल
योगिक थेरपी	डॉ. विनेकर

 नोकरी व करिअर (खरे वास्तव)  Bachelor of Naturopathy & Yogic Science

“कोर्स पूर्ण करा आणि 100% जॉब मिळवा” अशा फसव्या जाहिरातींवर अजिबात विश्वास ठेवू नका. मेडिकल क्षेत्रात कोणीही तुम्हाला रेडीमेड नोकरी ताटात वाढून देत नाही.  Bachelor of Naturopathy & Yogic Science

पदाचे नाव	कामाचे स्वरूप (नेमके काम काय असते?)	अंदाजे वार्षिक पगार (LPA – लाख रुपये)
निसर्गोपचार डॉक्टर (Naturopathy Doctor)	रुग्णांवर कोणत्याही रसायनांशिवाय, नैसर्गिक पद्धतीने आणि निसर्गोपचाराच्या मदतीने उपचार करणे.	५ लाख रुपये
प्राध्यापक / वक्ता (Lecturer/Speaker)	महाविद्यालयांमध्ये विद्यार्थ्यांना निसर्गोपचार आणि योगशास्त्र शिकवणे किंवा या विषयांवर व्याख्याने देणे.	३ लाख रुपये
योग थेरपिस्ट (Yoga Therapist)	रुग्णांचे शारीरिक आणि मानसिक आजार दूर करण्यासाठी योगासने आणि व्यायामाचा वापर करून त्यांना मदत करणे.	४ लाख रुपये
पुनर्वसन थेरपिस्ट (Rehabilitation Therapist)	गंभीर आजारपण किंवा दुखापतीतून सावरणाऱ्या रुग्णांना निसर्गोपचार आणि योगाच्या मदतीने पुन्हा निरोगी होण्यास मदत करणे.	४.२० लाख रुपये

नोकरी मिळण्याचे खरे वास्तव?

सुरुवातीला तुम्हाला एखाद्या वरिष्ठ डॉक्टरच्या हाताखाली किंवा मोठ्या वेलनेस रिसॉर्टमध्ये काम करावे लागते. तिथे अनुभव घेतल्यानंतरच तुमचे खरे करिअर सुरु होते. आजकाल पंचतारांकित हॉटेल्स, नॅचरोपॅथी सेंटर्स आणि स्पा (Spa) मध्ये या डॉक्टरांना मोठी मागणी आहे, पण त्यासाठी तुमचे संवाद कौशल्य (Communication Skills) उत्तम असायला हवेत. Bachelor of Naturopathy & Yogic Science

वेगवेगळ्या नोकऱ्यांमध्ये मिळणारा पगार

सुरुवातीचा पगार साधारणपणे १५,००० ते २५,००० रुपये प्रति महिना असू शकतो. हे ऐकायला थोडे कमी वाटू शकते, पण हा तुमचा शिकण्याचा काळ असतो. २-३ वर्षांच्या अनुभवानंतर, विशेषतः जर तुम्ही मोठ्या शहरात (पुणे, मुंबई) किंवा कॉर्पोरेट वेलनेस सेंटरमध्ये असाल, तर हा पगार ४०,००० ते ७०,००० रुपयांपर्यंत किंवा त्याहून अधिक जाऊ शकतो.

पगार आणि कॉलेजचा प्रभाव (Reality Check)

कॉलेज पगारावर परिणाम करतो का?

होय, नक्कीच करतो. जर तुम्ही अशा कॉलेजमधून पास आउट झालात जिथे सतत कॅम्पस इंटरव्ह्यू होतात किंवा ज्यांचे परदेशातील वेलनेस सेंटर्ससोबत टाय-अप आहे, तर तुम्हाला सुरुवातीलाच चांगले पॅकेज मिळू शकते.

स्पर्धा परीक्षांसाठी उपयोगी आहे का?

बऱ्याच विद्यार्थ्यांना सरकारी नोकरीची ओढ असते. BNYS केल्यानंतर तुम्ही राज्य लोकसेवा आयोग (MPSC) किंवा UPSC द्वारे निघणाऱ्या ‘आयुष वैद्यकीय अधिकारी’ (AYUSH Medical Officer) किंवा राष्ट्रीय आरोग्य अभियानांतर्गत (NHM) निघणाऱ्या जागांसाठी नक्कीच अर्ज करू शकता.

भविष्यातील आणि नोकरी व्यतिरिक्त संधी

सगळ्यांनाच ९ ते ५ ची नोकरी करायची नसते. या क्षेत्रात स्वतःचे काहीतरी करण्याच्या अनेक संधी उपलब्ध आहेत:

• स्वतःच्या व्यवसायाच्या संधी: तुम्ही स्वतःचे निसर्गोपचार आणि योग क्लिनिक सुरु करू शकता. आजकाल लोक वजन कमी करण्यासाठी, पीसीओडी (PCOD), डायबेटीस (Diabetes) सारख्या आजारांवर कायमस्वरूपी उपाय शोधण्यासाठी नॅचरोपॅथी क्लिनिकमध्ये जाणे पसंत करतात.

• वेलनेस कन्सल्टंट / हेल्थ कोच: कॉर्पोरेट कंपन्यांमध्ये कर्मचाऱ्यांचे मानसिक आणि शारीरिक आरोग्य चांगले ठेवण्यासाठी कन्सल्टंट म्हणून काम करता येते.

• रिसर्च आणि अकॅडमिक्स: पदवीनंतर MD करून तुम्ही याच क्षेत्रात प्रोफेसर म्हणून करिअर करू शकता किंवा रिसर्च मध्ये जाऊ शकता.

कोर्सचे फायदे आणि तोटे: एक प्रामाणिक मत

एक समुपदेशक म्हणून तुम्हाला दोन्ही बाजू सांगणे माझे कर्तव्य आहे.

फायदे: हा एक तणावमुक्त वैद्यकीय व्यवसाय आहे. भविष्यात प्रिव्हेंटिव्ह हेल्थकेअरला प्रचंड मागणी असणार आहे, त्यामुळे स्कोप नक्कीच वाढेल. यात रुग्णांचे कोणतेही दुष्परिणाम (Side effects) नसलेले उपचार करण्याचे समाधान मिळते.

तोटे: सुरुवातीचा काळ संघर्षाचा असतो. ॲलोपॅथी (MBBS) डॉक्टरांसारखी झटपट ओळख आणि प्रचंड पगार लगेच मिळत नाही. समाजात अजूनही या उपचार पद्धतीबद्दल १००% जागरूकता आलेली नाही, त्यामुळे रुग्णांना पटवून सांगण्यात खूप ऊर्जा खर्च होते.

निष्कर्ष: योग्य निर्णय कसा घ्यावा?

विद्यार्थ्यांनी कोर्स निवडायच्या आधी हा विचार करावा:

स्वतःला एक प्रश्न विचारा – “मला खरोखरच लोकांची जीवनशैली सुधारण्यात रस आहे का? की मी फक्त इतर कोणताही मेडिकल कोर्स मिळाला नाही म्हणून हा पर्याय निवडत आहे?”

जर तुमची आवड असेल, तरच यात उतरा. आई-वडिलांच्या दबावाखाली किंवा मित्राने ॲडमिशन घेतले म्हणून हा साडेपाच वर्षांचा प्रवास सुरु करू नका. योग्य कॉलेज निवडा, प्रॅक्टिकल ज्ञानावर भर द्या आणि स्वतःचे संवाद कौशल्य सुधारा. यश नक्की मिळेल.

---

---

तुमच्या मनात अजूनही काही शंका आहेत का? प्रवेश प्रक्रियेबद्दल किंवा कॉलेज निवडण्याबाबत तुम्हाला काही अडचण असल्यास, खाली कमेंट करून तुमचे प्रश्न नक्की विचारा. मी स्वतः तुमच्या प्रश्नांची उत्तरे देण्याचा प्रयत्न करेन!

BSc Costume Design & Fashion