विद्यार्थी मित्रांनो! मानवी मन हे एक गूढ कोडं आहे, असं आपण नेहमी म्हणतो. पण तुम्हाला जर हे कोडं सोडवायला आवडत असेल, लोकांच्या वागण्यामागील कारणं समजून घ्यायची असतील, तर BA (Hons) Psychology हा कोर्स तुमच्यासाठी एक उत्तम पर्याय ठरू शकतो.
बऱ्याचदा Arts (कला) शाखेकडे बघण्याचा लोकांचा दृष्टिकोन वेगळा असतो, पण सायकॉलॉजी (मानसशास्त्र) हे एक असं क्षेत्र आहे ज्याला आजच्या काळात प्रचंड मागणी आहे. आज आपण या कोर्सची A to Z माहिती अगदी सोप्या मराठीत बघणार आहोत. ही माहिती विशेषतः महाराष्ट्रातील विद्यार्थ्यांसाठी तयार केली आहे.
BA Hons Psychology हा कोर्स काय आहे? (What is BA Hons Psychology?)
बी.ए. (ऑनर्स) सायकॉलॉजी हा पदवी (Undergraduate) स्तरावरील एक विशेष कोर्स आहे. बरेचदा विद्यार्थ्यांना प्रश्न पडतो की ‘साधा बी.ए.’ (General BA) आणि ‘बी.ए. ऑनर्स’ (BA Hons) मध्ये नक्की काय फरक आहे? तर त्याचे उत्तर खालीलप्रमाणे आहे:
* ऑनर्स (Honours) म्हणजे काय?
साध्या बी.ए. मध्ये तुम्हाला सायकॉलॉजी सोबत इतिहास, भूगोल किंवा भाषा असे इतर विषयही शिकावे लागतात. पण ‘ऑनर्स’ मध्ये तुमचा मुख्य भर (Focus) फक्त एकाच विषयावर, म्हणजेच ‘मानसशास्त्रावर’ असतो. यामध्ये तुम्ही त्या विषयाचा अत्यंत खोलात जाऊन (In-depth) अभ्यास करता.
* अभ्यासाचे स्वरूप (Focus Area):
या कोर्समध्ये प्रामुख्याने मानवी वर्तन (Human Behavior), मेंदूची कार्यपद्धती (Brain Functioning) आणि मानसिक प्रक्रिया (Mental Processes) समजून घेण्यावर लक्ष दिले जाते. माणूस एखादी गोष्ट का करतो? तो कसा विचार करतो? त्याच्या भावना कशा तयार होतात? या सर्वांचा यात समावेश होतो.
* कला आणि विज्ञान यांचा संगम (Mix of Arts & Science):
जरी हा कोर्स ‘Arts’ शाखेत येत असला, तरी सायकॉलॉजी हे मुळात एक शास्त्र (Science) आहे. त्यामुळे या कोर्समध्ये तुम्हाला आर्ट्स आणि सायन्स या दोन्हीचा समतोल साधावा लागतो. यात केवळ थेअरी नाही, तर प्रॅक्टिकल आणि प्रयोगांनाही महत्त्व आहे.
“थोडक्यात सांगायचे तर, जर तुम्हाला मानवी मनाचे ‘सॉफ्टवेअर’ कसे चालते हे समजून घ्यायचे असेल, तर हा कोर्स तुमच्यासाठी आहे.”
BA Hons Psychology यासाठी शैक्षणिक पात्रता कोणती? (Eligibility Criteria)
हा कोर्स करण्यासाठी तुमच्याकडे काही मूलभूत पात्रता असणे आवश्यक आहे. याची सविस्तर माहिती खालीलप्रमाणे आहे:
विद्यार्थ्याने कोणत्याही मान्यताप्राप्त बोर्डातून (उदा. महाराष्ट्र स्टेट बोर्ड, CBSE, ICSE) १२ वी (HSC) परीक्षा उत्तीर्ण केलेली असावी. सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, तुम्ही १२ वी ला कोणत्याही शाखेतून (Arts, Commerce, किंवा Science) असाल तरीही या कोर्सला ऍडमिशन घेऊ शकता. अनेक सायन्सचे विद्यार्थी वैद्यकीय क्षेत्रात न जाता या क्षेत्रकडे वळतात.
* कमीत कमी लागणारे गुण: सर्वसाधारणपणे कॉलेजेसमध्ये प्रवेश मिळवण्यासाठी १२ वी मध्ये किमान ५०% ते ५५% गुण असणे आवश्यक आहे. (राखीव प्रवर्गासाठी सवलत असू शकते).
* वयोमर्यादा: या कोर्ससाठी सहसा कोणतीही विशिष्ट वयोमर्यादा नसते, तरीही प्रवेश घेताना कॉलेजच्या नियमावलीनुसार वयाची अट तपासणे गरजेचे आहे. साधारणतः १७ वर्षांपुढील विद्यार्थी प्रवेश घेऊ शकतात.
BA Hons Psychology याचा कालावधी आणि रचना (Duration & Structure)
नव्या शैक्षणिक धोरणामुळे (NEP 2020) या कोर्सच्या कालावधीत बदल होत आहेत, त्यामुळे हे समजून घेणे खूप महत्त्वाचे आहे.
* कालावधी: हा कोर्स प्रामुख्याने ३ वर्षांचा असतो, जो ६ सेमिस्टरमध्ये विभागलेला असतो.
* NEP अंतर्गत बदल: सध्या महाराष्ट्रातील अनेक स्वायत्त (Autonomous) कॉलेजेसमध्ये हा कोर्स ४ वर्षांचा (Honours with Research) करण्यात आला आहे.
* जर तुम्ही ३ वर्षे पूर्ण केली, तर तुम्हाला पदवी मिळते.
* जर तुम्ही ४ वर्षे पूर्ण केली आणि संशोधन केले, तर तुम्हाला ‘ऑनर्स विथ रिसर्च’ अशी पदवी मिळते, ज्यामुळे तुम्हाला पुढे PhD साठी फायदा होतो.
या कोर्सची रचना:
या कोर्समध्ये केवळ थेअरी नाही, तर प्रॅक्टिकल्सला खूप महत्त्व आहे.
* तुम्ही काय शिकता: मानवी मेंदू कसा विचार करतो, भावना कशा तयार होतात, व्यक्तिमत्व विकास, मानसिक आजार आणि त्यावरील उपाय, आणि समुपदेशन (Counseling) कसे करावे, हे या कोर्सचे मुख्य सार आहे.
BA Hons Psychology याचे कॉलेजेस (Top Colleges in Maharashtra for Psychology)
महाराष्ट्रात सायकॉलॉजीसाठी अनेक नामांकित कॉलेजेस आहेत. काही टॉप कॉलेजेसची यादी खालीलप्रमाणे आहे (लक्षात ठेवा, कट-ऑफ खूप जास्त असू शकतो):
* फर्ग्युसन कॉलेज (Fergusson College), पुणे: सायकॉलॉजीसाठी हे महाराष्ट्रातील सर्वोत्तम मानले जाते.
* मिठीबाई कॉलेज (Mithibai College), मुंबई: मुंबईतील एक प्रतिष्ठित कॉलेज.
* सवित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ (SPPU), पुणे: (काही इंटिग्रेटेड कोर्सेससाठी).
* मॉडर्न कॉलेज (Modern College), पुणे.
* सिंबायोसिस कॉलेज ऑफ आर्ट्स अँड कॉमर्स, पुणे.
* सोफिया कॉलेज फॉर वुमन, मुंबई.
* रुईया कॉलेज (Ruia College), मुंबई.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ (BAMU), छत्रपती संभाजीनगर अंतर्गत येणारी कॉलेजेस.
याची ऍडमिशन प्रोसेस (Admission Process)
बी.ए. सायकॉलॉजी (ऑनर्स) ला ऍडमिशन मिळवण्यासाठी तुम्हाला खालील पायऱ्या फॉलो कराव्या लागतील. महाराष्ट्रात काही कॉलेजेस ‘मेरिट’ वर तर काही ‘एन्ट्रन्स’ वर प्रवेश देतात.
प्रक्रिया सविस्तर:
* पात्रता चेक करा: तुमचे १२ वी चे मार्क्स आणि कॉलेजची किमान टक्केवारीची अट जुळते का ते पहा.
* कॉलेज निवडा: तुमच्या आवडीचे आणि बजेटमधील कॉलेज निवडा.
* अर्ज करा (Application): १२ वी चा निकाल लागल्यावर कॉलेजच्या वेबसाईटवर जाऊन ऑनलाईन फॉर्म भरा.
* प्रवेश परीक्षा (Entrance Exam): फर्ग्युसन, सिंबायोसिस किंवा मुंबईतील काही टॉप कॉलेजेस स्वतःची सीईटी (CET) किंवा प्रवेश परीक्षा घेऊ शकतात. (उदा. CUET ही नॅशनल लेव्हलची परीक्षा काही ठिकाणी लागू असू शकते).
* मेरिट लिस्ट: तुमच्या १२ वी च्या मार्कांवर किंवा एन्ट्रन्सच्या मार्कांवर मेरिट लिस्ट लागते.
* डॉक्युमेंट वेरिफिकेशन: तुमचे नाव लिस्टमध्ये आल्यावर कॉलेजमध्ये जाऊन कागदपत्रे तपासावी लागतात आणि फी भरावी लागते.
याचे विषय आणि अभ्यासक्रम (Syllabus & Subjects)
मानसशास्त्राचा अभ्यासक्रम खूप रंजक आहे. यात सेमिस्टर पद्धत असते. खालील तक्त्यात काही महत्त्वाचे विषय दिले आहेत:
| सेमिस्टर | विषयांचे स्वरूप | महत्त्वाचे विषय |
| वर्ष १ (Sem 1 & 2) | पायाभूत माहिती | General Psychology: मानसशास्त्राची ओळख, मेंदू, स्मृती (Memory).
Social Psychology: समाज आणि व्यक्ती, नातेसंबंध, सामाजिक प्रभाव. |
| वर्ष २ (Sem 3 & 4) | प्रगत अभ्यास | Developmental Psychology: बालपण ते म्हातारपण असा मानवी विकास.
Abnormal Psychology: मानसिक विकार, डिप्रेशन, अँझायटी इत्यादींचा अभ्यास. |
| वर्ष ३ (Sem 5 & 6) | स्पेशलायझेशन | Industrial Psychology (I/O): ऑफिस आणि कामाच्या ठिकाणी मानसशास्त्र.
Counseling Psychology: लोकांचे समुपदेशन कसे करावे.
Psychological Testing: IQ टेस्ट आणि व्यक्तिमत्व चाचण्या. |
विषयांचे स्पष्टीकरण:
* Abnormal Psychology (विकृती मानसशास्त्र): यात मानसिक आजार का होतात, त्यांची लक्षणे काय असतात हे शिकवले जाते.
* Statistics & Research (सांख्यिकी आणि संशोधन): हे थोडे गणितासारखे असते. यात डेटा ऍनालिसिस आणि रिसर्च कसा करायचा हे शिकवले जाते. (विद्यार्थ्यांनो, या विषयाला घाबरू नका, हा खूप महत्त्वाचा आहे!)
प्रॅक्टिकल्स आणि प्रोजेक्ट्स:
यात तुम्हाला फक्त पुस्तकी ज्ञान मिळत नाही. तुम्हाला प्रत्यक्ष प्रयोग करावे लागतात.
* लोकांच्या IQ टेस्ट घेणे.
* व्यक्तिमत्व चाचण्या (Personality Tests) घेणे.
* सर्वेक्षण (Survey) करणे आणि त्याचा रिपोर्ट बनवणे.
* केस स्टडीज (Case Studies) लिहिणे.
BA Hons Psychology यामध्ये करिअर आणि संधी (Career Opportunities)
हा कोर्स पूर्ण केल्यावर तुमच्यासमोर करिअरचे अनेक दरवाजे उघडतात. बरेच विद्यार्थी विचारतात, “बी.ए. करून नोकरी मिळते का?” तर याचे उत्तर “हो” आहे, पण चांगल्या पगारासाठी तुम्हाला मास्टर्स (MA) करणे गरजेचे ठरते.
सरकारी नोकऱ्या (Government Jobs):
मानसशास्त्राच्या विद्यार्थ्यांना सरकारी क्षेत्रात चांगली संधी आहे.
* CDPO (Child Development Project Officer): महिला व बालविकास विभागात अधिकारी म्हणून.
* MPSC/UPSC: सायकॉलॉजी हा विषय घेऊन तुम्ही स्पर्धा परीक्षा देऊ शकता.
* जिल्हा पुनर्वसन केंद्र: येथे समुपदेशक म्हणून काम करता येते.
खाजगी नोकऱ्या (Private Sector):
* HR (Human Resources): कोणत्याही कंपनीत कर्मचाऱ्यांची मानसिकता समजून घेण्यासाठी सायकॉलॉजी पदवीधरांना HR विभागात प्राधान्य दिले जाते.
* NGOs: स्वयंसेवी संस्थांमध्ये प्रोजेक्ट कोर्डिनेटर किंवा फील्ड वर्कर म्हणून.
* शाळा आणि कॉलेजेस: स्कूल काउन्सिलर म्हणून (काही ठिकाणी MA ची गरज असते).
उच्च शिक्षण (Higher Education)
बी.ए. नंतर तुम्ही MA in Psychology (Clinical, Industrial, Counseling) करू शकता. त्यानंतर M.Phil किंवा PhD करून तुम्ही ‘डॉक्टर’ (Doctorate) मिळवू शकता आणि स्वतःची प्रॅक्टिस सुरू करू शकता.
स्वतःचा व्यवसाय:
तुम्ही स्वतःचे समुपदेशन केंद्र (Counseling Center) सुरू करू शकता, करिअर गाईडन्स सेंटर उघडू शकता किंवा सॉफ्ट स्किल्स ट्रेनर म्हणून काम करू शकता.
BA (Hons) Hindi “फक्त ‘शिक्षक’ नाही, तर ‘डिजिटल स्टार’ बना
हा कोर्स केल्यानंतर पुढील संधी आणि पगार (Scope & Salary)
* समुपदेशक (Counselor):
* हे सर्वात लोकप्रिय करिअर आहे. यामध्ये तुम्ही लोकांचे कौटुंबिक वाद, वैयक्तिक समस्या किंवा मुलांच्या अभ्यासाचे ताणतणाव सोडवण्यास मदत करता.
* शाळांमध्ये ‘स्कूल काउन्सिलर’ म्हणून किंवा एनजीओमध्ये (NGO) कौटुंबिक समुपदेशक म्हणून काम करता येते.
* करिअर मार्गदर्शक (Career Guide/Counselor):
* दहावी-बारावी नंतर पुढे काय करावे? या संभ्रमात असलेल्या विद्यार्थ्यांना त्यांच्या आवडीनुसार आणि क्षमतेनुसार योग्य क्षेत्र निवडायला मदत करणे हे याचे काम असते.
* यासाठी तुम्हाला विविध ऍप्टीट्यूड टेस्ट्स (Aptitude Tests) कशा घ्यायच्या याचे ज्ञान असणे आवश्यक असते.
* मार्केट रिसर्च ऍनालिस्ट (Market Research Analyst):
* मोठ्या कंपन्यांना आपली उत्पादने विकण्यासाठी ग्राहकांची मानसिकता (Consumer Behavior) समजून घ्यावी लागते. ग्राहक एखादी वस्तू का विकत घेतो? त्याला काय आवडते? याचा अभ्यास करून कंपन्यांना विक्री वाढवण्यास मदत करणे, हे काम सायकॉलॉजीचे विद्यार्थी उत्तम करू शकतात.
* सोशल वर्कर (Social Worker):
* ज्यांच्याकडे लोकांच्या वेदना समजून घेण्याची संवेदनशीलता आहे, ते समाजकार्य क्षेत्रात काम करू शकतात. व्यसनमुक्ती केंद्रे, अनाथालये किंवा महिला सक्षमीकरण संस्थांमध्ये सायकॉलॉजीच्या विद्यार्थ्यांची गरज असते.
* HR (Human Resources) विभाग:
* कॉर्पोरेट जगात कर्मचाऱ्यांची भरती करणे, त्यांच्या समस्या सोडवणे आणि त्यांना कामात आनंदी ठेवणे (Employee Engagement) यासाठी सायकॉलॉजीचे ज्ञान खूप उपयोगी पडते. टाटा (Tata), इन्फोसिस (Infosys) सारख्या बड्या कंपन्या HR विभागासाठी सायकॉलॉजी पदवीधरांना प्राधान्य देतात.
स्वतःचा व्यवसाय (Self-Employment)
जर तुम्हाला कोणाच्या हाताखाली नोकरी करायची नसेल, तर तुम्ही स्वतःचा व्यवसायही सुरू करू शकता:
* समुपदेशन केंद्र (Counseling Center): तुम्ही स्वतःचे ऑफिस थाटून लोकांचे समुपदेशन करू शकता (मात्र, यासाठी पुढे MA करणे जास्त फायदेशीर ठरते).
* करिअर गाईडन्स सेंटर: स्वतःचे करिअर मार्गदर्शन केंद्र सुरू करून विद्यार्थ्यांना दिशा देऊ शकता.
* सॉफ्ट स्किल्स ट्रेनर (Soft Skills Trainer): कंपन्यांमध्ये किंवा कॉलेजमध्ये जाऊन ‘संवाद कौशल्य’, ‘लीडरशिप’ किंवा ‘स्ट्रेस मॅनेजमेंट’ यावर कार्यशाळा (Workshops) घेऊ शकता.
मुख्य नोकरी देणारी क्षेत्रे (Top Recruiters)
तुम्हाला प्रामुख्याने खालील ठिकाणी नोकरी मिळू शकते:
* हॉस्पिटल्स आणि मेंटल हेल्थ क्लिनीक्स (मानसिक आरोग्य दवाखाने).
* मोठ्या कॉर्पोरेट कंपन्या (खासकरून HR विभागात).
* शाळा, कॉलेजेस आणि विद्यापीठे.
* पुनर्वसन केंद्रे (Rehabilitation Centers) – जिथे व्यसनमुक्ती किंवा विशेष मुलांसाठी काम चालते.
पगार (Salary Expectation)
पगार हा पूर्णपणे तुमच्या शिक्षणावर आणि कौशल्यावर अवलंबून असतो:
* सुरुवातीचा पगार (Fresher): फक्त BA झाल्यावर तुम्हाला महिना १५,००० ते २५,००० रुपये मिळू शकतात.
* अनुभवानंतर: जसा तुमचा अनुभव वाढतो आणि जर तुम्ही पुढे MA (Master’s) पूर्ण केले, तर तुमचा पगार ४०,००० ते १ लाख रुपये महिना इतका वाढू शकतो.
“बी.ए. नंतर लगेच थांबू नका. जर तुम्हाला पगाराचा मोठा आकडा हवा असेल, तर ‘इंडस्ट्रियल सायकॉलॉजी’ मध्ये मास्टर्स करा, तिथे कॉर्पोरेट जगात खूप पैसा आहे.”
हा कोर्स का निवडावा? (Why Choose BA Psychology?)
आजच्या काळात ‘बी.ए. सायकॉलॉजी’ हा एक अतिशय महत्त्वाचा आणि भविष्यात मागणी असलेला कोर्स का ठरतोय, याची काही मुख्य कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:
वाढती मागणी (High Demand): आजकाल धावपळीच्या जगात ताणतणाव (Stress) आणि मानसिक समस्या प्रचंड वाढल्या आहेत. त्यामुळे शाळा, कंपन्या आणि हॉस्पिटलमध्ये समुपदेशकाची (Counselor) गरज पूर्वीपेक्षा जास्त भासू लागली आहे.
स्वतःचा विकास (Personal Growth): हा कोर्स फक्त नोकरीसाठी नाही, तर स्वतःला समजून घेण्यासाठी बेस्ट आहे. तुम्ही स्वतःच्या भावना, राग आणि वागणे अधिक चांगल्या प्रकारे कंट्रोल करायला शिकता.
मंदीचा फटका नाही (Recession Proof): आयटी किंवा इतर क्षेत्रात मंदी येऊ शकते, पण जिथे माणसं आहेत तिथे मानसिक प्रश्न असणारच. त्यामुळे या क्षेत्रातील काम कधीही थांबत नाही.
विविध क्षेत्रात संधी: सायकॉलॉजी शिकल्यावर तुम्ही फक्त ‘डॉक्टर’ किंवा ‘कौन्सिलर’ होत नाही, तर तुम्ही मोठमोठ्या कंपन्यांमध्ये HR मॅनेजर म्हणून, जाहिरात क्षेत्रात (Advertising) लोकांची आवड निवड समजून घेण्यासाठी, किंवा समाजसेवेतही जाऊ शकता.
समाजसेवा: जर तुम्हाला लोकांचे दुःख कमी करून त्यांना मदत करायची असेल, तर यासारखे पुण्य देणारे दुसरे क्षेत्र नाही.
“मी स्वतः पाहिले आहे की, सायन्सचे विद्यार्थी देखील मेडिकलला नंबर लागला नाही तर निराश न होता सायकॉलॉजीकडे वळतात आणि त्यात उत्तम करिअर करतात.”
हा कोर्स कोणी निवडावा? (Who Should Choose This Course?)
प्रत्येक जण सायकॉलॉजिस्ट होऊ शकत नाही. या क्षेत्रासाठी तुमच्या स्वभावात काही विशिष्ट गुण असणे आवश्यक आहे. जर खालील गुण तुमच्यात असतील, तरच तुम्ही या कोर्सचा विचार करा:
उत्तम श्रोता (Good Listener): ज्याला स्वतः बडबड करण्यापेक्षा समोरच्याचे म्हणणे शांतपणे ऐकून घ्यायला आवडते. (फक्त ऐकणे नव्हे, तर समजून घेणे).
सहनशीलता (Patience): समोरचा व्यक्ती खूप रागात असेल किंवा रडत असेल, तरीही तुम्हाला शांत राहावे लागते. ज्यांच्याकडे पेशन्स आहे, त्यांच्यासाठी हा कोर्स आहे.
गुप्तता पाळणारा (Trustworthy): लोक तुम्हाला त्यांच्या खाजगी गोष्टी सांगतात. त्या गोष्टी पोटात ठेवण्याची आणि दुसऱ्या कोणालाही न सांगण्याची वृत्ती तुमच्याकडे असावी लागते.
निरीक्षण शक्ती (Observation Skills): माणूस काय बोलतोय यापेक्षा तो कसा वागतोय, त्याचे हावभाव काय आहेत, हे ज्याला पटकन ओळखता येते.
बिनशर्त स्वीकार (Non-judgmental): “हा माणूस असा का वागतोय?” किंवा “ही चूक आहे” असे ठरवण्याआधी, त्यामागील कारण शोधण्याची ज्यांची तयारी असते.
वाचनाची आवड: सायकॉलॉजीमध्ये सतत नवीन रिसर्च येत असतात, त्यामुळे भरपूर वाचन करण्याची तयारी असलेल्या विद्यार्थ्यांनीच इकडे यावे.
“जर तुम्हाला तुमचे मित्र-मैत्रिणी नेहमी सल्ले मागायला किंवा मन मोकळे करायला फोन करत असतील, तर समजून जा की तुमच्यात एक नैसर्गिक सायकॉलॉजिस्ट लपलेला आहे.”
माझे वैयक्तिक मत (My Personal Opinion)
मित्रांनो, एक शिक्षक आणि मार्गदर्शक म्हणून मला तुम्हाला तीन महत्त्वाच्या गोष्टी सांगायच्या आहेत, ज्या कदाचित तुम्हाला कोणी सांगणार नाही:
पहिली गोष्ट म्हणजे, ‘फक्त बी.ए. वर थांबून चालणार नाही.’ जर तुम्हाला या क्षेत्रात खरोखर मोठे करिअर करायचे असेल, ‘क्लिनिकल सायकॉलॉजिस्ट’ म्हणून स्वतःचे हॉस्पिटल टाकायचे असेल, तर तुम्हाला बी.ए. नंतर एम.ए. (MA) आणि त्यानंतर गरज पडल्यास एम.फिल (M.Phil) किंवा लायसन्सिंग परीक्षेची तयारी करावीच लागेल. बी.ए. ही फक्त पहिली पायरी आहे, हा पूर्ण प्रवास नाही.
दुसरी गोष्ट, ‘स्वतःवर काम करा.’ सायकॉलॉजी शिकताना आधी स्वतःच्या मनावर काम करावे लागते. तुम्ही जेवढे जास्त प्रॅक्टिकल ज्ञान मिळवाल, इंटर्नशिप्स कराल, तेवढा जास्त फायदा होईल. फक्त पुस्तकी किडा होऊन या विषयात यश मिळत नाही. लोकांशी बोला, निरीक्षण करा आणि नवीन गोष्टी शिकत राहा.
तिसरी आणि महत्त्वाची गोष्ट, ‘लोकांच्या बोलण्याकडे लक्ष देऊ नका.’ अनेकदा नातेवाईक म्हणतात की “आर्ट्स घेऊन काय करणार?” पण आजच्या धकाधकीच्या जीवनात सायकॉलॉजिस्टची गरज इंजिनिअरपेक्षा जास्त भासू लागली आहे. त्यामुळे हे क्षेत्र निवडताना अभिमानाने निवडा. यात पैसा आणि समाधान दोन्ही आहे, फक्त कष्ट करण्याची तयारी ठेवा.