Studyflowcourses

फाईन आर्ट्स हे क्षेत्र दिसायला जितके ग्लॅमरस वाटते, प्रत्यक्षात तिथे तितकीच मेहनत आणि चिकाटी लागते. महाराष्ट्रातील अनेक विद्यार्थी दहावी-बारावी झाली की ‘काहीतरी वेगळे करायचे आहे’ म्हणून या क्षेत्राकडे वळतात, पण नक्की काय वाढून ठेवले आहे याची कल्पना कोणालाच नसते. हा लेख तुम्हाला या क्षेत्रातील संधी आणि आव्हाने यांची आरसा दाखवणारी माहिती देईल.

Diploma In Fine Arts करिअरची दिशा आणि वास्तववादी विचार

डिप्लोमा इन फाइन आर्ट Course  यालाच ललित कला पदविका असे म्हणतात.
हा कला आणि त्याच्या संबंधातील क्षेत्रातील प्रमाणपत्र स्तरावरील अभ्यासक्रम आहे. उमेदवारांनी त्यांचे १ ० +२  शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर हा अभ्यासक्रम घेतला जातो काही संस्था दहावीच्या बोर्ड परीक्षेतील कामगिरीच्या आधारे दहावी उत्तीर्ण उमेदवारांनाही हे प्रशिक्षण अभ्यासक्रम देतात.
देशभरातील विविध महाविद्यालय आणि विद्यापीठांमध्ये या अभ्यासक्रमाची फीस ही वीस हजार ते दीड लाख रुपयांपर्यंत असते फी मधील फरक खाजगी किंवा सरकारी विद्यापीठाच्या स्थानांवर आणि प्रकारांवर अवलंबून असतो.

हा कोर्स कोणासाठी योग्य आहे ? ( माझे मत आणि अनुभव )

माझ्या ५-७ वर्षांच्या अनुभवात मी अनेक विद्यार्थी पाहिलेत. हा कोर्स प्रामुख्याने अशा विद्यार्थ्यांसाठी आहे ज्यांच्याकडे उपजत कल्पकता आहे. ज्यांना तासनतास एका जागी बसून पेन्सिल किंवा रंगांशी खेळायला आवडते, त्यांच्यासाठी हा डिप्लोमा एक उत्तम पाया ठरू शकतो. केवळ छंद म्हणून नाही, तर ज्यांना कलेला व्यावसायिक स्वरूप द्यायचे आहे, त्यांनीच इकडे वळावे.

अनेक विद्यार्थी इथे चूक करतात की त्यांना वाटते फक्त चित्र चांगले काढता आले की फाईन आर्ट्स जमले. पण इथे केवळ चित्रकला नाही, तर व्हिज्युअलायझेशन, विचार करण्याची पद्धत आणि संयम महत्त्वाचा असतो. जर तुम्हाला प्रयोग करायला आवडत असतील आणि टीकेला सामोरे जाण्याची तुमची तयारी असेल, तरच तुम्ही या क्षेत्रात टिकू शकाल.

अभ्यासक्रम ललित कलेच्या क्षेत्रात प्रवेश तरी पमाणपत्र असते विद्यार्थ्यांना विषयाच्या संदर्भात मूलभूत ज्ञान आणि कौशल्य दिले जातात.
या अभ्यासक्रमाचे मुख्य उद्दिष्ट विद्यार्थ्यांना विषयातील व्यावहारिक पातळीची कौशल्य आणि सैद्धांतिक समाज प्रदान करणे आहे.
हा कोर्स पूर्ण झाल्यानंतर विद्यार्थी नंतरच्या काळामध्ये बॅचलर आणि मास्टर्स लेव्हल कोर्स करून संबंधी क्षेत्रामध्ये त्यांचे कौशल्य आणि ज्ञान अजून वाढू शकतात.

Diploma In Fine Arts हा कोर्स कोणासाठी योग्य नाही ?

हा कोर्स सर्वांसाठी योग्य नाही कारण यात ‘नोकरीची खात्री’ (Placement Guarantee) नसते. ज्या विद्यार्थ्यांना लवकरात लवकर आणि स्थिर पगाराची नोकरी हवी आहे, त्यांनी या क्षेत्राचा विचार जपून करावा. जर तुमची आर्थिक परिस्थिती बेताची असेल आणि तुम्हाला पदवी पूर्ण होताच घर चालवण्यासाठी मोठी रक्कम हातात हवी असेल, तर फाईन आर्ट्स तुम्हाला सुरुवातीच्या काळात निराश करू शकते.

तसेच, ज्यांना फक्त ‘वेळ घालवण्यासाठी’ काहीतरी डिप्लोमा करायचा आहे, त्यांनी इथे येऊ नये. इथे प्रॅक्टिकल कामाचा डोंगर असतो. जर तुम्हाला मेहनतीचा कंटाळा असेल, तर हा डिप्लोमा तुमच्यासाठी फक्त कागदाचा तुकडा ठरेल. बाकीचे लोक काय म्हणतात यापेक्षा, तुम्हाला स्वतःला ब्रश आणि रंगांची आवड आहे का, हे स्वतःला विचारा.

• विद्यार्थ्यांनी मान्यता प्राप्त राज्य किंवा केंद्रीय मंडळातून दहावी किंवा बारावी किंवा समक्ष परीक्षा किमान 50 टक्के आणि राखीव श्रेणीतील विद्यार्थ्यांनी किमान 40 ते 45 टक्के गुणांसह उत्तीर्ण केलेले असावे.
• वर्णमूद केलेल्या पात्रता निकषांनी व्यतिरिक्त विविध महाविद्यालये संस्थांचे स्वतःचे अतिरिक्त निकष असू शकतात जे विद्यार्थ्यांना प्रवेश घेण्यासाठी पूर्ण करावे लागतात
• प्रवेश घेताना त्यांच्याकडे बारावी केव्हा संपक्ष परीक्षण स्तरावरील कोणत्याही विषयात किंवा विषयात कुठलाही अनुशेष किंवा  म्हणून त्यांना विषय नसावा.
• राखीव विद्यार्थ्यांसाठी राखीव प्रवर्गातील विद्यार्थ्यांच्या बाबतीत त्यांना लागू असलेले फायदे मिळवण्यासाठी सक्षम अधिकाऱ्यांनी जाहीर केलेले प्रमाणपत्र सादर करावे लागेल त्यामध्ये जात प्रमाणपत्र त्यानंतर नॉन क्रिमीलेअर प्रमाणपत्र आणि जात वैधता प्रमाणपत्र या गोष्टींचा समावेश होतो
• काही संस्था कॉमन एंट्रन्स टेस्ट सीईटी द्वारे पण   प्रवेश देतात या संस्थांमध्ये प्रवेश मिळवण्यासाठी उमेदवारांना किमान पात्रता गुण मिळवून संबंधित प्रवेश परीक्षा उत्तीर्ण व्हावी लागेल.
• नमूद केलेले पात्रता यांनी कसे देशभरातील बहुतेक विद्यापीठ आणि महाविद्यालयांमध्ये सन्मान आहेत जे सर्व विद्यार्थ्यांना अभ्यासक्रम देत आहेत.

Diploma In Fine Arts हा कोर्स कोणी निवडला पाहिजे ?

ज्या विद्यार्थ्यांना कलेची मनापासून ओढ आहे आणि ज्यांना व्यावसायिक कलाकार, ग्राफिक डिझायनर किंवा इलस्ट्रेटर बनायचे आहे, त्यांनी हा पर्याय निवडावा. विशेषतः ग्रामीण भागातील विद्यार्थी ज्यांच्याकडे नैसर्गिक प्रतिभा आहे, पण त्यांना योग्य दिशा मिळत नाही, त्यांच्यासाठी हा डिप्लोमा एक सुवर्णसंधी आहे.

डिप्लोमा इन ललित कला प्रवेश हे मुख्यतः गुणउत्तर आधारित असतात मेरिट वर आधारित असतात तर काही निवडक संस्था किंवा महाविद्यालय हे सीईटी आधारित प्रवेशासाठी जातात किंवा काही महाविद्यालयांसाठी एंट्रन्स एक्झाम ची व्यवस्था असते.

काही संस्था किंवा महाविद्यालय अभ्यासक्रमाच्या प्रवेशासाठी एक सामायिक प्रवेश परीक्षा घेतात म्हणून विद्यार्थ्यांना अशा परीक्षांसाठी अर्ज करायला लागतो अभ्यासक्रमात प्रवेश मिळवण्यासाठी विद्यार्थ्यांना या परीक्षांसाठी पात्र असणे आवश्यक असते त्यामध्ये गुन्हा नुसार मेरिट लिस्ट लावली जाते आणि त्यानुसार विद्यार्थी घेतले जातात.
अंतिम पात्र उमेदवारांची गुणवत्ता यादी तयार केली जाते आणि संबंधित संस्था किंवा महाविद्यालयांद्वारे उमेदवारांना प्रवेश प्रक्रियेसाठी आमंत्रित केले जाते उमेदवारांना अंतिम जागावाटप झाल्यानंतर अभ्यासक्रमाची फी जमा करणे आणि संबंधित शैक्षणिक वर्षाची नोंदणी करणे सांगितले जाते.

या कोर्सबद्दल प्रवेश घेतानाची काळजी

प्रवेश घेताना सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे संस्थेची मान्यता. महाराष्ट्रात अनेक खाजगी संस्था आहेत ज्यांचे प्रमाणपत्र नोकरीसाठी ग्राह्य धरले जात नाही. ‘डिप्लोमा’ सरकारी आहे की खाजगी, हे तपासूनच प्रवेश घ्यावा. अन्यथा, तुमचे पैसे आणि वेळ दोन्ही वाया जातील.

यात प्रॅक्टिकल असते का ?

हो, फाईन आर्ट्स म्हणजे ९०% प्रॅक्टिकल आणि १०% थिअरी असे गणित असते. तुम्हाला केवळ पुस्तके वाचून चालणार नाही. स्केचिंग, पेंटिंग, क्ले मॉडेलिंग आणि कॉम्प्युटर सॉफ्टवेअरवर प्रत्यक्ष काम करावे लागेल. कॉलेजमध्ये जाण्यापूर्वी हाताला रंग लागण्याची तयारी ठेवा.

या कोर्समधून काय शिकण्यास मिळते?

यात तुम्हाला मूलभूत रेखाचित्र (Basic Drawing), रंगांचे शास्त्र (Color Theory), रचना (Composition), आणि कलेचा इतिहास शिकवला जातो. आधुनिक काळात यासोबतच डिजिटल टूल्स आणि जाहिरात क्षेत्रातील कलेचा वापर कसा करावा, याचेही ज्ञान मिळते.

या कोर्ससाठी प्रवेशाधी करावयाच्या गोष्टी ?

प्रवेश घेण्यापूर्वी आपली एक छोटी ‘पोर्टफोलिओ’ फाईल तयार ठेवा. तुम्ही काढलेली चांगली चित्रे एका जागी जमा करा. अनेक चांगल्या कॉलेजेसमध्ये प्रवेशासाठी तुमची हीच फाईल आणि तुमची ‘ड्रॉइंग टेस्ट’ घेतली जाते. केवळ मार्कशीटवर इथे प्रवेश मिळत नाही.

आर्ट्स आणि फाईन आर्ट्स मध्ये फरक काय ?

साध्या ‘आर्ट्स’ (B.A.) मध्ये तुम्ही इतिहास, भूगोल किंवा भाषा शिकता. पण ‘फाईन आर्ट्स’ हे पूर्णपणे दृश्य कलेवर (Visual Arts) आधारित असते. हे केवळ अभ्यासाचे क्षेत्र नसून कौशल्याचे क्षेत्र आहे. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, आर्ट्स विचार देते आणि फाईन आर्ट्स त्या विचाराला रूप देते.

Certificate In Spoken English Course बद्दल माहिती

प्रवेश प्रक्रिया कशी असते ?

महाराष्ट्रात ‘इंटरमिजिएट ड्रॉइंग ग्रेड परीक्षा’ (Intermediate Drawing Grade Exam) उत्तीर्ण असणे ही पहिली पायरी आहे. अनेक सरकारी जागांसाठी या परीक्षेचे गुण किंवा प्रमाणपत्र आवश्यक असते. काही नामांकित संस्था आपली स्वतःची प्रवेश परीक्षा (Entrance Exam) घेतात, ज्यात तुमची कौशल्ये तपासली जातात.

ललित कला डिप्लोमा हा कोर्स एक वर्षाचा आहे यांची त्याची फी साधारणता वीस हजार ते दीड लाख इथपर्यंत असू शकते ते प्रत्येक कॉलेज खाजगी कॉलेज आणि सरकारी महाविद्यालय याप्रमाणे बदलते.

याची सविस्तर माहिती पहा 

प्रवेश घेताना टाळावयाच्या चुका कोणत्या ?

केवळ मित्राने प्रवेश घेतला म्हणून किंवा घराच्या जवळ कॉलेज आहे म्हणून प्रवेश घेऊ नका. त्या कॉलेजचे प्रदर्शन (Exhibition) कसे असते आणि तिथले शिक्षक किती सक्रिय आहेत, हे पाहावे. चुकीच्या संस्थेतून डिप्लोमा केल्यास इंडस्ट्रीत किंमत मिळत नाही.

हा ललित कला डिप्लोमा याच कोर्स एक वर्षाचा असून तो दोन सत्रांमध्ये विभागलेला असतो या दोन शब्दांमध्ये वेगवेगळ्या अभ्यासक्रम शिकवले जातात ज्यामुळे विद्यार्थ्यांना कला क्षेत्राचे सर्व मूलभूत होईल हळूहळू शिकवले जाते.
अभ्यासाचे विषय:

व्यवहारिक काम पोर्ट्रेट पेंटिंग स्थिर जीवन लँडस्केप पेंटिंग व्यवहारिक आधारावर भारतीय कलेचा इतिहास क्ले मोल्डिंग व clay मॉडलिंग

याचे कॉलेजेस

यामध्ये काही नावाजलेले कॉलेज आहेत ज्यांची नावे व पुढील पमाणे: 

भारती विद्यापीठ कॉलेज ऑफ फाईन आर्ट्स पुणे: जे डिप्लोमा इन फायनान्स चा कोर्स देते. रचना संसद कॉलेज ऑफ आपलाइड आर्ट अँड क्राफ्ट मुंबई गव्हर्नमेंट स्कूल ऑफ आर्ट संभाजीनगर गव्हर्मट चित्रकला महाविद्यालय नागपूर के के वाघ कॉलेज ऑफ फाईन आर्ट्स नाशिक टिळक महाराष्ट्र विद्यापीठ पुणे MAEER S आर्ट्स कॉमर्स अँड सायन्स कॉलेज पुणे सर जेजे स्कूल ऑफ आर्ट्स मुंबई:  द सर जमशेटजी जिजीभोय स्कूल ऑफ आर्ट हे खूप जुने सगळ्यात मोठे इन्स्टिट्यूट आहे मुंबईमध्ये स्थित आहे. एमआयटी आर्ट डिझाईन अँड टेक्नॉलॉजी युनिव्हर्सिटी पुणे डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा युनिव्हर्सिटी सावित्रीबाई फुले पुणे युनिव्हर्सिटी छत्रपती शिवाजी महाराज युनिव्हर्सिटी मुंबई देवरुख कॉलेज ऑफ आर्ट अँड डिझाईन रत्नागिरी

अभ्यासक्रमाचा कालावधी किती?

साधारणपणे डिप्लोमा इन फाईन आर्ट्स हा १ ते २ वर्षांचा असतो (काही ठिकाणी हा फाउंडेशन कोर्स म्हणून १ वर्षाचा असतो). जर तुम्हाला या विषयात खोलवर ज्ञान घ्यायचे असेल, तर डिप्लोमानंतर डिग्री (BFA) करणे केव्हाही चांगले ठरते.

डिप्लोमा इन फाइन आर्ट्स च्या विद्यार्थ्यांना त्यांच्या करिअरच्या दृष्टीने निवडण्यासाठी भरपूर पर्याय आहेत ग्राफिक डिझाईनिंग फ्लॅश ॲनिमेशन अध्यापन कलाधिकारी पुरा तत्व शास्त्र इत्यादी क्षेत्रांमधून निवड करता येते
या अभ्यासक्रमाच्या कार्याच्या संधीचा दृष्टिकोन देण्यासाठी आपण काही क्षेत्रे आणि त्यासंबंधी भूमिका मांडल्या आहे.

पुरातत्वशास्त्र :	ललित कला डिप्लोमा प्राप्त उमेदवार पूर्व इतिहासातील चित्रे आणि अवशेषांचे विश्लेषण करण्याच्या क्षेत्रात काम करू शकतो आणि पुरवठा तो उत्खनन समजून घेण्याचे काम करू शकतो.	पगार यामध्ये आपल्याला पुरातत्त्व खात्यामध्ये सरकारी नोकरी सुद्धा मिळू शकते. तर त्यामध्ये आपल्याला चार ते पाच लाख रुपये  पगार मिळू शकतो.
ग्राफिक डिझायनर:	ग्राफिक डिझायनरच्या कामात कंपनी आणि मोहिमांसाठी विविध बॅनर आणि डिझायनर लोगो तयार करणे समाविष्ट असते हे सध्याच्या घडीला खूपच जास्त मागणी असणारे क्षेत्र आहे यामध्ये प्रगती करण्याच्या भरपूर मोठ्या संधी उपलब्ध आहेत.	पगार पाच ते दहा लाख रुपये
कला संपर्क अधिकारी:	अधिकाऱ्यांच्या कामात संस्थेच्या अंतराने आंतरराष्ट्रीय कला विभागांच्या विविध क्रिया कलापांचे समन्वय साधने	पगार तीन ते चार लाख रुपये
ॲनिमेटर	ॲनिमेटर च्या कामात २d थ्रीडी डिझाईन आणि कार्टून तयार करणे समविष्ट आहे जे कॉम्प्युटर सॉफ्टवेअर बनवले जातात आणि जिवंत वाटतात.	पगार चार ते सहा  लाख रुपये
शिक्षक	यामध्ये शालेय स्तरावरील विद्यार्थ्यांना विशेष शिकवण्याच्या नियमित अध्यापनाचे काम समाविष्ट असते खाजगी क्षेत्रात अशा सरकारी क्षेत्रातील भरपूर पाणी उपलब्ध आहेत परंतु उमेदवाराला दीर्घकाळात बीएड पदवी प्राप्त करावी लागेल	पगार सहा ते सात लाख रुपये

डिप्लोमा पूर्ण झाल्यास मिळणारी नोकरी ?

डिप्लोमा नंतर लगेच खूप मोठ्या पगाराची नोकरी मिळेल अशी अपेक्षा ठेवू नका. सुरुवातीला तुम्हाला ज्युनियर आर्टिस्ट, डिझाइन असिस्टंट किंवा एखाद्या स्टुडिओमध्ये कामाची संधी मिळते. अनुभवानुसार पगार वाढत जातो, पण सुरुवातीला संघर्ष अटळ आहे.

डिप्लोमा इन फाइन आर्ट्स च्या विद्यार्थ्यांना त्यांच्या करिअरच्या दृष्टीने निवडण्यासाठी भरपूर पर्याय आहेत ग्राफिक डिझाईनिंग, फ्लॅश ॲनिमेशन, अध्यापन कलाधिकारी, पुरातत्व शास्त्र इत्यादी क्षेत्रांमधून निवड करता येते.

पूर्ण झाल्यास पुढे काय करता येते ?

डिप्लोमा पूर्ण झाल्यावर तुम्ही ‘बॅचलर ऑफ फाईन आर्ट्स’ (BFA) कडे वळू शकता किंवा एटीडी (ATD) करून शिक्षक बनण्यासाठी प्रयत्न करू शकता. जर तुम्हाला नोकरी करायची नसेल, तर स्वतःचा स्टुडिओ सुरू करणे किंवा फ्रीलांसिंग करणे हे उत्तम पर्याय आहेत.

डिप्लोमा झाल्यास कोणत्या अपेक्षा ठेवायच्या ?

वास्तवात राहायचे झाले तर, सुरुवातीला पगार १०,००० ते १५,००० च्या दरम्यान असू शकतो. तुमच्याकडे जितके जास्त कौशल्य, तितकी जास्त मागणी. पालकांनीही हे समजून घेणे गरजेचे आहे की हा ‘इंजिनिअरिंग’ सारखा झटपट परतावा देणारा कोर्स नाही.

नोकरी कोणत्या क्षेत्रात लागू शकते ?

• जाहिरात संस्था (Advertising Agencies)

• मुद्रण आणि प्रकाशन (Publishing Houses)

• कापड उद्योग (Textile Design)

• चित्रपट आणि नाटक (Set Designing)

• शाळा आणि महाविद्यालये (Teaching)

यानंतर नोकरी व्यतिरिक्त काय करता येते ?

तुम्ही स्वतःचे आर्ट गॅलरीमध्ये प्रदर्शन मांडू शकता. आजकाल ‘कमिशन वर्क’ (कोणीतरी ऑर्डर दिल्यावर चित्र काढणे) हा खूप मोठा व्यवसाय झाला आहे. सोशल मीडियाचा वापर करून तुम्ही तुमची कला थेट ग्राहकांपर्यंत पोहोचवू शकता.

कोणत्या विद्यार्थ्यांनी हा कोर्स निवडू नये ?

ज्यांना स्केचिंगमध्ये अजिबात रस नाही किंवा जे फक्त कॉम्प्युटरवर गेम खेळायला आवडते म्हणून इकडे येत आहेत, त्यांनी हा विचार सोडावा. तसेच, ज्यांना घाम गाळून प्रॅक्टिकल काम करण्याची तयारी नाही, त्यांनी इकडे वेळ वाया घालवू नये.

कोर्स प्रामाणिकपणे पूर्ण केल्यास मिळणाऱ्या संधी ?

जर तुम्ही हा कोर्स मनापासून केला, तर तुमच्याकडे ‘व्हिज्युअलायझेशन’ची मोठी शक्ती येते. तुम्ही कल्पकतेने कोणतीही गोष्ट वेगळ्या पद्धतीने मांडू शकता. यामुळे केवळ चित्रकलाच नाही, तर डिजिटल मार्केटिंग, फोटोग्राफी आणि फिल्म मेकिंगमध्येही तुमचे दरवाजे उघडतात.

विद्यार्थ्यांसाठीचे पुढील पाऊल कोणते ?

डिप्लोमा करत असतानाच जास्तीत जास्त लोकांशी संपर्क वाढवा. जे लोक ऑलरेडी या क्षेत्रात काम करत आहेत, त्यांना भेटा. केवळ पुस्तकी किडा बनून राहू नका. ‘बाहेर काय चालले आहे’ याचे भान ठेवणे हेच तुमचे पुढील पाऊल असले पाहिजे.

फाईन आर्ट्स बद्दलचा माझा सल्ला

कला हे एक तप आहे. इथे शॉर्टकट नाही. अनेक मुले अर्ध्यातून कोर्स सोडतात कारण त्यांना यश लवकर मिळत नाही. माझा सल्ला हाच असेल की, तुमचे ‘बेसिक’ पक्के करा. जर तुमचे ड्रॉइंग चांगले असेल, तर सॉफ्टवेअर तुम्ही कधीही शिकू शकता.

कोर्स झाल्यावर पुढे काय करावे ?

कोर्स झाल्यावर लगेच घरी बसू नका. किमान ६ महिने एखाद्या आर्टिस्ट किंवा एजन्सीकडे इंटर्नशिप करा. तिथे जे शिकायला मिळेल ते तुम्हाला कुठलेही कॉलेज शिकवू शकणार नाही. कामाचा अनुभव (Work Experience) हाच तुमचा सर्वात मोठा पोर्टफोलिओ आहे.

पालकांनी ह्या गोष्टी लक्षात ठेवाव्या

आपल्या मुलाने चित्रकला निवडली म्हणजे तो केवळ पेंटर होईल, असे समजू नका. डिझाइनच्या जगात प्रचंड पैसा आहे, पण त्याला थोडा वेळ द्यावा लागेल. मुलाच्या आवडीला पाठिंबा द्या, पण त्याला वास्तवाची जाणीवही करून द्या. मध्यवर्गीय कुटुंबात करिअरची शाश्वती महत्त्वाची असते, म्हणून त्याला सुरुवातीपासूनच प्रोफेशनल बनण्यासाठी प्रोत्साहित करा.