तुम्हाला पुस्तकांची आवड आहे का ? किंवा माहितीचे (Information) संकलन आणि व्यवस्थापन करायला तुम्हाला आवडते का ? जर हो, तर B.Lib.I.Sc (Bachelor of Library and Information Science) हा कोर्स तुमच्या करिअरसाठी एक उत्तम पर्याय ठरू शकतो.
आजच्या या लेखात आपण ‘लायब्ररी सायन्स’ या क्षेत्राबद्दलची इत्यंभूत माहिती पाहणार आहोत. अनेक विद्यार्थ्यांना वाटते की लायब्रेरियनचे काम फक्त पुस्तके देणे आणि घेणे एवढेच असते, पण मित्रांनो, हे क्षेत्र त्याहीपेक्षा खूप मोठे आणि टेक्नॉलॉजीने भरलेले आहे. चला तर मग, या कोर्सबद्दलची ‘A to Z’ माहिती सोप्या मराठी भाषेत समजून घेऊया.
B.Lib.I.Sc हा कोर्स काय आहे , सोप्या भाषेत
B.Lib.I.Sc म्हणजेच ‘बॅचलर ऑफ लायब्ररी अँड इन्फॉर्मेशन सायन्स’. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, हा ग्रंथालय शास्त्रातील पदवी अभ्यासक्रम आहे. पूर्वी याला फक्त B.Lib (बॅचलर ऑफ लायब्ररी सायन्स) म्हटले जायचे, पण आता माहिती तंत्रज्ञानाच्या (Information Technology) युगात यामध्ये ‘Information Science’ जोडले गेले आहे.
हा कोर्स तुम्हाला एखाद्या ग्रंथालयाचे व्यवस्थापन (Management) कसे करायचे, हजारो पुस्तकांमध्ये हवे ते पुस्तक सेकंदात कसे शोधायचे, आणि वाचकांना हवी ती माहिती अचूक कशी पुरवायची, याचे शास्त्रीय शिक्षण देतो. यामध्ये फक्त कपाटात पुस्तके लावणे नाही, तर पुस्तकांचे वर्गीकरण (Classification), कॅटलॉगिंग आणि लायब्ररी सॉफ्टवेअर चालवणे शिकवले जाते.
आजचे जग हे ‘माहितीचे जग’ आहे. त्यामुळे, शाळा-कॉलेजच्या ग्रंथालयांसोबतच, कॉर्पोरेट कंपन्या, न्यूज चॅनेलचे अर्काईव्ह (Archives), आणि संशोधन संस्थांमध्ये माहिती व्यवस्थापकांची गरज भासते. हा कोर्स तुम्हाला पारंपारिक लायब्रेरियनकडून ‘इन्फॉर्मेशन ऑफिसर’ बनवण्याकडे नेतो.
“माझ्या एका मित्राने B.Lib केले आणि आज तो एका नामांकित लॉ फर्ममध्ये ‘रेकॉर्ड मॅनेजर’ म्हणून काम करत आहे, जिथे त्याला चांगल्या पगाराची नोकरी मिळाली आहे.
B.Lib.I.Sc हा कोर्स करण्यासाठी लागणार कालावधी
B.Lib.I.Sc हा कोर्स साधारणपणे १ वर्षाचा (One Year) असतो. काही विद्यापीठांमध्ये याला दोन सेमिस्टर (Semester Pattern) मध्ये विभागले जाते.
हा कोर्स ‘पदवी’ (Degree) स्तरावरचा असला तरी, तो १२ वी नंतर करता येत नाही. हा एक ‘पोस्ट ग्रॅज्युएट बॅचलर डिग्री’ कोर्स आहे. म्हणजेच, तुमचे कोणतेही ग्रॅज्युएशन पूर्ण झाल्यावरच तुम्ही या १ वर्षाच्या कोर्सला ऍडमिशन घेऊ शकता.
काही ठिकाणी इंटिग्रेटेड कोर्सेस (BLIS + MLIS) उपलब्ध असू शकतात, जे २ वर्षांचे असतात. पण महाराष्ट्रातील बहुतेक विद्यापीठांमध्ये (उदा. मुंबई विद्यापीठ, पुणे विद्यापीठ) हा कोर्स १ वर्षाचाच आहे. कमी वेळात प्रोफेशन डिग्री मिळवून देणारा हा एक उत्तम कोर्स मानला जातो.
“जर तुम्हाला लवकर नोकरी हवी असेल, तर ग्रॅज्युएशननंतर लगेच हा १ वर्षाचा कोर्स करून तुम्ही स्पर्धा परीक्षेच्या अभ्यासासोबतच पार्ट-टाइम जॉबसाठी पात्र होऊ शकता.”
B.Lib.I.Sc हा कोर्स कोणाला निवडता येतो
या कोर्सला प्रवेश मिळवण्यासाठी तुम्हाला खालील पात्रता पूर्ण करणे आवश्यक आहे:
* शिक्षण: उमेदवार कोणत्याही शाखेतील (Arts, Commerce, Science) पदवीधर (Graduate) असणे आवश्यक आहे.
* किमान गुण: पदवीमध्ये खुल्या प्रवर्गासाठी (Open Category) साधारणपणे ५०% गुण आणि राखीव प्रवर्गासाठी (Reserved Category) ४५% गुण असणे आवश्यक असते (विद्यापीठानुसार हे थोडे बदलू शकते).
* तुम्ही BA, B.Com, B.Sc, B.E. किंवा इतर कोणतीही मान्यताप्राप्त पदवी घेतली असेल तरीही तुम्ही या कोर्सला प्रवेश घेऊ शकता.
“माझा सल्ला असा आहे की, तुमचे ग्रॅज्युएशन ज्या विषयात झाले आहे, त्याच विषयाच्या लायब्ररीमध्ये (उदा. सायन्स कॉलेज) तुम्हाला नोकरी मिळणे सोपे जाते.”
प्रवेश कसा घ्यावा
महाराष्ट्रामध्ये B.Lib.I.Sc ची प्रवेश प्रक्रिया ही बहुतांश ठिकाणी ‘मेरिट बेसिस’ (Merit Based) वर असते, पण काही नामांकित कॉलेजेस स्वतःची प्रवेश परीक्षा घेऊ शकतात.
ही प्रक्रिया आपण खालील टप्प्यांत समजून घेऊया:
याची पात्रता
सर्वात आधी, वर दिलेल्या माहितीनुसार तुमचे ग्रॅज्युएशन पूर्ण झाले आहे का आणि तुम्हाला किमान टक्केवारी आहे का, हे तपासा. ज्या विद्यार्थी शेवटच्या वर्षाला आहेत, ते सुद्धा ‘Appeared’ म्हणून अर्ज करू शकतात (निकाल लागल्यावर मार्कशीट द्यावे लागते).
कॉलेज निवडा
तुम्हाला रेग्युलर (Regular) कॉलेज करायचे आहे की दूरशिक्षण (Distance Education)? महाराष्ट्रात पुणे विद्यापीठ (SPPU), मुंबई विद्यापीठ, आणि शिवाजी विद्यापीठ हे रेग्युलरसाठी उत्तम आहेत, तर YCMOU हे नोकरी करणाऱ्यांसाठी उत्तम आहे.
यासाठी अर्ज
साधारणपणे मे ते जून या महिन्यात विद्यापीठांचे प्रवेश अर्ज (Admission Forms) निघतात. कॉलेजच्या वेबसाइटवर जाऊन ऑनलाइन फॉर्म भरा.
प्रवेश परीक्षा
काही ठिकाणी (उदा. काही स्वायत्त महाविद्यालये किंवा केंद्रीय विद्यापीठे) प्रवेश परीक्षा असू शकते. पण महाराष्ट्रातील बहुतेक जिल्हास्तरीय कॉलेजेसमध्ये थेट ग्रॅज्युएशनच्या मार्कांवर प्रवेश मिळतो.
Merit List
जर प्रवेश परीक्षा नसेल, तर तुमच्या ग्रॅज्युएशनच्या टक्क्यांवर मेरिट लिस्ट लागते. तुमचा नंबर लागल्यास तुम्हाला कॉलेजकडून कळवले जाते.
डॉक्युमेंट वेरिफिकेशन
नंबर लागल्यानंतर तुम्हाला ओरिजिनल कागदपत्रे (LC, मार्कशीट्स, कास्ट सर्टिफिकेट इ.) घेऊन कॉलेजमध्ये जावे लागते आणि फी भरून प्रवेश निश्चित करावा लागतो.
“प्रवेश प्रक्रियेच्या वेळी तुमचे ‘गॅप सर्टिफिकेट’ (जर गॅप असेल तर) तयार ठेवा, कारण ऐनवेळी धावपळ होऊ शकते.”
या कोर्समध्ये प्रत्यक्षात काय शिकवले जाते ? (Syllabus & Subjects)
अनेकांना प्रश्न पडतो की १ वर्ष लायब्ररी सायन्समध्ये नक्की काय शिकवतात? याचे मुख्य विषय खालीलप्रमाणे असतात:
* Library and Society (ग्रंथालय आणि समाज): ग्रंथालयाचा इतिहास आणि समाजातील महत्त्व.
* Library Management (ग्रंथालय व्यवस्थापन): लायब्ररीचे बजेट बनवणे, पुस्तकांची खरेदी, आणि कर्मचाऱ्यांचे व्यवस्थापन.
* Library Classification (ग्रंथालय वर्गीकरण): पुस्तकांना विशिष्ट नंबर देणे (उदा. Dewey Decimal Classification), जेणेकरून ते सहज सापडतील.
* Cataloging (तालीकिकरण): पुस्तकांची यादी शास्त्रीय पद्धतीने तयार करणे.
* Information Sources and Services: संदर्भ सेवा (Reference Service) कशी द्यायची.
* Library Automation & IT: कॉम्प्युटर आणि ‘Soul 3.0’, ‘Koha’ यांसारखी लायब्ररी सॉफ्टवेअर वापरणे.
“यातले ‘Classification’ हे प्रॅक्टिकल थोळे अवघड वाटू शकते, पण एकदा का लॉजिक समजले की हे गणितासारखे सोपे आहे.”
महाराष्ट्रातील मुख्य कॉलेजेस आणि त्यांची Fees
महाराष्ट्रात अनेक शासकीय आणि खाजगी कॉलेजेस हा कोर्स चालवतात. एक अंदाजे फी आणि कॉलेजेसची यादी खालीलप्रमाणे आहे
( फीसमध्ये दरवर्षी बदल होऊ शकतो )
सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ (SPPU) | पुणे | ₹२०,००० – ₹३०,००० |
मुंबई विद्यापीठ (Mumbai University) | मुंबई | ₹१५,००० – ₹२५,००० |
शिवाजी विद्यापीठ | कोल्हापूर | ₹१२,००० – ₹१८,००० |
SNDT महिला विद्यापीठ | मुंबई/पुणे | ₹१५,००० – ₹२०,००० |
YCMOU (यशवंतराव चव्हाण मुक्त विद्यापीठ) | नाशिक (संपूर्ण महाराष्ट्र) | ₹८,५०० – ₹१२,००० |
“जर तुम्हाला आर्थिक अडचण असेल, तर शासकीय अनुदानित (Aided) कॉलेजेसमध्ये प्रवेश घेण्याचा प्रयत्न करा, तिथे फी खाजगी कॉलेजपेक्षा निम्मी असते.”
नोकरीच्या संधी
हा कोर्स केल्यानंतर करिअरचे अनेक दरवाजे उघडतात. बऱ्याचदा लोकांना फक्त ‘शाळांमधला लायब्रेरियन’ एवढेच माहित असते, पण त्यापलीकडेही खूप संधी आहेत.
यामधील सरकारी नोकऱ्या (Government Jobs)
* शाळा व कॉलेज ग्रंथपाल: जिल्हा परिषद शाळा, सरकारी हायस्कूल आणि शासकीय महाविद्यालयांमध्ये ग्रंथपाल पदाच्या जागा निघतात. (टीप: कॉलेज लायब्रेरियनसाठी पुढे M.Lib आणि SET/NET लागते).
* सार्वजनिक ग्रंथालये: जिल्हा ग्रंथालय, तालुका ग्रंथालय येथे सहाय्यक म्हणून.
* MPCS/स्पर्धा परीक्षा: मंत्रालयातील ग्रंथालय विभाग किंवा उच्च न्यायालयाच्या लायब्ररीमध्ये क्लास-२ आणि क्लास-३ च्या जागा.
यामधील खाजगी नोकऱ्या (Private Jobs)
* इंटरनॅशनल स्कूल्स: खाजगी शाळांमध्ये चांगल्या पगारावर लायब्रेरियन नेमले जातात.
* कॉर्पोरेट कंपन्या: मोठ्या कंपन्यांचे स्वतःचे ‘Knowledge Center’ असते, तिथे माहिती व्यवस्थापक म्हणून.
* मीडिया हाऊस: वर्तमानपत्रे आणि न्यूज चॅनेलमध्ये जुन्या बातम्यांचे रेकॉर्ड सांभाळण्यासाठी.
* लॉ फर्म्स: वकिलांच्या फर्ममध्ये जुन्या केसेसचे डॉक्युमेंटेशन सांभाळण्यासाठी.
पुढे उच्च शिक्षण
B.Lib झाल्यानंतर तुम्ही M.Lib.I.Sc (मास्टर ऑफ लायब्ररी सायन्स) करू शकता. त्यानंतर SET/NET परीक्षा पास होऊन तुम्ही सिनियर कॉलेजला प्राध्यापक किंवा मुख्य ग्रंथपाल बनू शकता. पुढे Ph.D. करून संशोधनातही जाता येते.
पुढे स्वतःचा व्यवसाय
तुम्ही स्वतःचे ‘Library Consultant’ म्हणून काम करू शकता. जुन्या दुर्मिळ पुस्तकांचे डिजिटायझेशन (Digitization) करून देणारी एजन्सी सुरू करू शकता किंवा खाजगी वाचनालय (Study Center/Reading Hall) सुरू करू शकता.
Top Areas
* शाळा आणि विद्यापीठे
* संशोधन संस्था (DRDO, ISRO – येथे सायंटिफिक असिस्टंट म्हणून संधी असते)
* म्युझियम आणि आर्ट गॅलरी
* परदेशी दूतावास (Foreign Embassies)
“सध्या खासगी ‘अभ्यासिका’ (Study Rooms) चालवणे हा सुद्धा एक चांगला व्यवसाय झाला आहे, जिथे B.Lib झालेली व्यक्ती साहित्याचे योग्य व्यवस्थापन करू शकते.
BA Hons Philosophy कोर्स म्हणजे एक दुधारी तलवार
हा कोर्स का निवडावा
याची मागणी
- शिक्षण क्षेत्र कधीच बंद पडत नाही. प्रत्येक नवीन शाळा आणि कॉलेजसोबत एका लायब्रेरियनची गरज निर्माण होतेच. त्यामुळे याची मागणी कायमस्वरूपी (Evergreen) आहे.
मिळणारा पगार
- सुरुवातीला, एका फ्रेशरला खाजगी क्षेत्रात १५,००० ते २५,००० रुपये महिना मिळू शकतो. सरकारी नोकरीत हा पगार ३५,००० ते ५०,००० च्या घरात असतो.
जर तुम्ही SET/NET पास होऊन सिनियर कॉलेजला लागलात, तर पगार ७०,००० च्या पुढे जातो.
होणारे संशोधन
- हे क्षेत्र आता फक्त पुस्तकांपुरते मर्यादित नसून ‘डेटा सायन्स’कडे झुकत आहे. माहितीचे विश्लेषण आणि जतन यावर मोठे संशोधन सुरू आहे.
उत्तम कारण
- हा एक शांत आणि सन्मानाचा जॉब आहे (White Collar Job). ज्यांना खूप धावपळीचे काम नको आहे आणि वाचनाची आवड आहे, त्यांच्यासाठी हे उत्तम आहे.
“विशेषतः मुलींसाठी किंवा गृहिणींसाठी हा कोर्स करिअर रीस्टार्ट करण्यासाठी खूप चांगला मानला जातो, कारण यात ‘वर्क-लाईफ बॅलन्स’ छान असतो.”
हा कोर्स कोणासाठी उपयुक्त आहे? (Who is this for?)
हा कोर्स प्रत्येकासाठी नाही. जर तुमच्याकडे खालील गुण असतील, तरच तुम्ही इकडे या:
* ज्यांना वाचनाची अफाट आवड आहे.
* ज्यांचा स्वभाव शिस्तप्रिय आणि नीटनेटका आहे (Organized Nature).
* ज्यांना लोकांच्या प्रश्नांची उत्तरे शोधून द्यायला आवडते (Helping Nature).
* ज्यांना कॉम्प्युटर आणि नवीन तंत्रज्ञान शिकण्याची तयारी आहे.
“जर तुम्हाला पुस्तकांच्या धुळीची ऍलर्जी असेल, तर थोडा विचार करा, पण आता डिजिटल लायब्ररीमुळे तो त्रासही कमी झाला आहे.”
ग्रंथालय आणि माहिती विज्ञान पदवी [B.Lib.I.Sc] Distance Education
अनेक विद्यार्थी नोकरी करत हा कोर्स करू इच्छितात. त्यांच्यासाठी ‘यशवंतराव चव्हाण महाराष्ट्र मुक्त विद्यापीठ’ (YCMOU) हा एक वरदान आहे.
* सोय: तुम्ही घरी बसून अभ्यास करू शकता. शनिवार-रविवार फक्त कॉन्टॅक्ट सेशन असतात.
* मान्यता: YCMOU ची B.Lib पदवी सरकारी नोकरीसाठी १००% मान्य आहे.
* इतर पर्याय: IGNOU (इंदिरा गांधी नॅशनल ओपन युनिव्हर्सिटी) मधूनही हा कोर्स करता येतो.
जे विद्यार्थी आधीच कुठे क्लर्क किंवा शिपाई म्हणून काम करत आहेत, ते हा कोर्स करून त्यांचे प्रमोशन मिळवू शकतात.
“YCMOU ची पुस्तके खूप सोपी आणि मराठीत असतात, त्यामुळे ज्यांचे इंग्रजी कच्चे आहे त्यांच्यासाठी हा बेस्ट ऑप्शन आहे.”
- शेवटी, एक शिक्षक म्हणून मला तुम्हाला हेच सांगायचे आहे की, B.Lib.I.Sc हा एक ‘अंडररेटेड’ (Underrated) कोर्स आहे. बऱ्याच विद्यार्थ्यांना याबद्दल माहितीच नसते.अनेकांना वाटते की यात पगार कमी आहे, पण हे अर्धसत्य आहे.
- जर तुम्ही फक्त डिग्री घेऊन थांबलात तर पगार कमी असू शकतो, पण जर तुम्ही सोबत कॉम्प्युटर स्किल्स (Advanced Excel, Library Software) शिकलात आणि M.Lib केले, तर तुमचे भविष्य उज्वल आहे. स्पर्धा परीक्षेचा अभ्यास करणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी हा एक उत्तम ‘बॅकअप प्लॅन’ (Plan B) आहे. कारण यात स्पर्धा इतर क्षेत्रांच्या मानाने थोडी कमी आहे.