Studyflowcourses

नमस्कार विद्यार्थी मित्रांनो! आज आपण एका अशा विषयाबद्दल बोलणार आहोत जो केवळ अभ्यासाचा विषय नसून जगण्याची एक कला आहे. तो विषय म्हणजे ‘तत्वज्ञान’ किंवा ‘Philosophy’. अनेकदा विद्यार्थ्यांना वाटतं की फिलॉसॉफी म्हणजे फक्त जुन्या गोष्टी वाचणे, पण तसं नाहीये. विचार कसा करायचा, हे शिकवणारा हा जगातील एकमेव विषय आहे.

जर तुम्ही १२ वी नंतर ‘BA Philosophy’ करण्याचा विचार करत असाल, किंवा स्पर्धा परीक्षांची (MPSC/UPSC) तयारी करत असाल, तर हा लेख तुमच्यासाठीच आहे. चला तर मग, या कोर्सची संपूर्ण कुंडली मांडूया!

BA Philosophy याची शाखा 

BA Philosophy म्हणजेच ‘बॅचलर ऑफ आर्ट्स इन फिलॉसॉफी’ ही एक पदवी (Undergraduate Degree) आहे. सोप्या भाषेत सांगायचं तर, मानवी जीवन, अस्तित्व, ज्ञान, मूल्ये आणि तर्कशक्ती यांचा सखोल अभ्यास म्हणजे फिलॉसॉफी. यामध्ये आपण प्लेटो, सॉक्रेटिस पासून ते आधुनिक भारतीय विचारवंतांपर्यंत सर्वांचे विचार शिकतो. हा कोर्स तुम्हाला फक्त माहिती देत नाही, तर ‘विचार करायला’ शिकवतो.

हा कोर्स प्रामुख्याने (Humanities) शाखेत येतो. यामध्ये तुम्हाला लॉजिक (तर्कशास्त्र), एथिक्स (नीतिशास्त्र) आणि मेटाफिजिक्स (अध्यात्मशास्त्र किंवा अस्तित्वाचा अभ्यास) यांसारख्या विषयांची ओळख होते. जे विद्यार्थी भविष्यात विचारवंत, लेखक, पत्रकार किंवा प्रशासकीय अधिकारी बनू इच्छितात, त्यांच्यासाठी हा कोर्स म्हणजे एक भक्कम पाया आहे.

आजच्या काळात जिथे माहितीचा महापूर आला आहे, तिथे ‘काय खरे आणि काय खोटे’ हे ओळखण्याची दृष्टी फिलॉसॉफी देते. हा केवळ पुस्तकी कोर्स नाही, तर तुमची वैचारिक पातळी उंचावणारा हा एक प्रवास आहे. महाराष्ट्रातील अनेक नामांकित विद्यापीठांमध्ये हा विषय अतिशय आवडीने शिकवला जातो.

“माझा अनुभव असा आहे की, ज्यांचे वाचन दांडगे आहे आणि ज्यांना प्रश्नांच्या मुळाशी जायला आवडते, त्यांना हा कोर्स खूप सोपा जातो.”

BA Philosophy अध्ययन पद्धत 

सामान्यतः, बीए फिलॉसॉफी हा कोर्स ३ वर्षांचा (Full-time) पदवी अभ्यासक्रम आहे. यामध्ये ६ सेमिस्टर असतात. प्रत्येक वर्षी तुम्हाला दोन सेमिस्टरच्या परीक्षा द्याव्या लागतात. महाराष्ट्रातील बहुतेक विद्यापीठांमध्ये (उदा. मुंबई विद्यापीठ, पुणे विद्यापीठ) सध्या हेच पॅटर्न राबवले जाते.

तथापि, नवीन शैक्षणिक धोरणानुसार (NEP 2020), आता काही स्वायत्त महाविद्यालयांमध्ये (Autonomous Colleges) हा कोर्स ४ वर्षांचा देखील असू शकतो. यात चौथ्या वर्षी तुम्हाला ‘संशोधन’ (Research) करण्याची संधी मिळते. जर तुम्ही ४ वर्षांचा कोर्स पूर्ण केला, तर तुम्हाला ‘Honours with Research’ अशी पदवी मिळते, जी पुढे पीएचडीसाठी थेट उपयोगी पडते.

त्यामुळे, ऍडमिशन घेताना तुमच्या कॉलेजमध्ये हा कोर्स ३ वर्षांचा आहे की ४ वर्षांचा, हे नक्की तपासा. पण घाबरू नका, जर तुम्हाला ३ वर्षांनंतर बाहेर पडायचे असेल, तर तुम्हाला साधी ‘पदवी’ (Degree) नक्कीच मिळते. हा कालावधी तुमच्या आयुष्यातील वैचारिक जडणघडणीचा सुवर्णकाळ असतो.

“तुम्ही जर स्पर्धा परीक्षांची तयारी करत असाल, तर हा ३ वर्षांचा काळ खूप महत्त्वाचा आहे, कारण फिलॉसॉफी विषय तुम्हाला निबंध लेखनात आणि एथिक्स पेपरमध्ये खूप मदत करतो.”

पात्रता कोणती ?

या कोर्सला प्रवेश घेण्यासाठी अटी खूपच साध्या आणि सोप्या आहेत:

1. शिक्षण: विद्यार्थी कोणत्याही मान्यताप्राप्त बोर्डातून इयत्ता १२ वी उत्तीर्ण असावा
2. शाखा: १२ वी कोणत्याही शाखेतून (Arts, Commerce, Science किंवा Vocational) झाली असेल तरी चालते. फिलॉसॉफीसाठी आर्ट्सच असावे, असे बंधन नाही.
3. गुण: साधारणपणे खुल्या प्रवर्गासाठी किमान ४५% ते ५०% गुण आवश्यक असतात. (राखीव प्रवर्गासाठी ४०-४५% पर्यंत शिथिलता असू शकते).
4. गॅप: जर तुमच्या शिक्षणात गॅप असेल, तर ‘गॅप सर्टिफिकेट’ देऊनही तुम्ही प्रवेश घेऊ शकता.

प्रवेश बीए फिलॉसॉफीची प्रवेश प्रक्रिया सहसा ‘Merit Based’ (गुणवत्तेवर आधारित) असते, पण काही टॉप कॉलेजेससाठी ‘Entrance Exam’ असू शकते. ही प्रक्रिया आपण स्टेप-बाय-स्टेप समजून घेऊया.

याची पात्रता चेक करा सर्वात आधी, वर दिलेल्या माहितीनुसार तुम्ही १२ वी पास आहात ना, हे खात्री करून घ्या. तुम्हाला मिळालेले गुण त्या कॉलेजच्या कट-ऑफ (Cut-off) मध्ये बसतात का, हे तपासा.

याचे कॉलेज निवडा महाराष्ट्रात फर्ग्युसन कॉलेज (पुणे), रुईया कॉलेज (मुंबई), किंवा विद्यापीठांचे विभाग (University Departments) फिलॉसॉफीसाठी प्रसिद्ध आहेत. तुमच्या आवडीचे आणि सोयीचे कॉलेज निवडा.

यासाठी अर्ज करा निकाल लागल्यानंतर कॉलेजची वेबसाईट चेक करा. तिथे ‘Apply Online’ किंवा ‘Admission Form’ ची लिंक असते. ती भरा आणि फी भरा.

याची प्रवेश परीक्षा साध्या कॉलेजेसमध्ये प्रवेश परीक्षा नसते. पण जर तुम्हाला नामांकित विद्यापीठात किंवा स्वायत्त संस्थेत ऍडमिशन घ्यायचे असेल (उदा. CUET परीक्षा), तर त्याची तयारी करावी लागेल.

यात गुण मिळवा तुमच्या १२ वीच्या गुणांवर (किंवा प्रवेश परीक्षेच्या गुणांवर) मेरिट लिस्ट लागते. जर तुमचे नाव या यादीत आले, तर तुमचे अर्धे काम झाले!

याचे डॉक्युमेंट वेरिफिकेशन शेवटी, कॉलेजमध्ये जाऊन मूळ कागदपत्रे (Original Documents) जसे की मार्कशीट, एल.सी. (LC), कास्ट सर्टिफिकेट इत्यादी तपासावे लागतात आणि फी भरून प्रवेश निश्चित करावा लागतो.

“पुणे विद्यापीठाच्या काही विभागांमध्ये प्रवेशासाठी लवकर फॉर्म भरावा लागतो, त्यामुळे तारखांकडे लक्ष ठेवा.”

या कोर्समध्ये प्रत्यक्षात काय शिकवले जाते ?

विद्यार्थी मित्रांनो, फिलॉसॉफी म्हणजे नुसत्या गप्पा नाहीत. याचा सिलॅबस खूप शास्त्रीय (Scientific) पद्धतीने बनवलेला असतो. यात प्रामुख्याने खालील विषय असतात:

• भारतीय तत्वज्ञान (Indian Philosophy): चार्वाक, जैन, बौद्ध, न्याय, सांख्य आणि वेदांत दर्शन.
• पाश्चात्य तत्वज्ञान (Western Philosophy): सॉक्रेटिस, प्लेटो, ऍरिस्टॉटल, डेकार्ट, कांट यांचे विचार.
• तर्कशास्त्र (Logic): विचार करण्याची योग्य पद्धत, अनुमाने आणि गणिताचा तार्किक भाग.
• नीतिशास्त्र (Ethics): चांगले काय? वाईट काय? नैतिक मूल्ये आणि मानवी वर्तन.
• सामाजिक आणि राजकीय तत्वज्ञान: लोकशाही, समाजवाद, न्याय आणि मानवी हक्क.
• धर्मदार्शनिक विचार (Philosophy of Religion): ईश्वर आहे का? धर्माचे स्वरूप काय?

निवडताना भावनेपेक्षा वास्तव पाहा

मित्रांनो, हा मुद्दा खूप महत्त्वाचा आहे. अनेकदा विद्यार्थी ‘काहीतरी वेगळं करायचंय’ म्हणून फिलॉसॉफी घेतात. पण वास्तव काय आहे?तुम्हाला जर खूप वाचनाची सवय नसेल, तर हा कोर्स तुम्हाला कंटाळवाणा वाटू शकतो. इथे तुम्हाला तासनतास एकाच विषयावर चिंतन करावे लागते. इथे प्रॅक्टिकल लॅब किंवा कोडिंग नसते. इथे फक्त विचार आणि युक्तिवाद (Arguments) असतात.

त्यामुळे, जर तुम्हाला ‘लगेच जॉब मिळावा’ अशी अपेक्षा असेल (उदा. इंजिनिअरिंग सारखा प्लेसमेंट), तर हा कोर्स थेट तसा जॉब देत नाही. हे वास्तव स्वीकारूनच या वाटेला जा. हा विषय तेव्हाच निवडा जेव्हा तुम्हाला करियरची घाई नाही आणि तुम्हाला तुमच्या व्यक्तिमत्त्वाचा विकास करायचा आहे.”

कोर्सनंतर पुढे काय करता येते?

“फिलासॉफी करून पुढे काय करणार? उपाशी मरशील का?” असे प्रश्न तुम्हाला लोक विचारतील. पण घाबरू नका, फिलॉसॉफी शिकलेल्या मुलांसाठी जगाचे दरवाजे वेगळ्या पद्धतीने उघडतात.

खालीलप्रमाणे आपण नोकरी आणि उच्च शिक्षणाच्या संधी पाहूया:

यामधील सरकारी नोकऱ्या

हा या कोर्सचा सर्वात मोठा फायदा आहे. UPSC (IAS/IPS) आणि MPSC (राज्यसेवा) परीक्षांमध्ये फिलॉसॉफी हा विषय ‘वैकल्पिक विषय’ (Optional Subject) म्हणून खूप लोकप्रिय आहे. याचा सिलॅबस छोटा आणि समजायला सोपा असल्याने अनेक अधिकारी याच विषयाचा अभ्यास करून पास झाले आहेत. याशिवाय, तुम्ही शिक्षक भरती (TET/NET/SET) देऊन सरकारी प्राध्यापक होऊ शकता.

Video पहा 

यामधील खाजगी नोकऱ्या

प्रायव्हेट सेक्टरमध्ये थेट ‘फिलॉसॉफर’ म्हणून नोकरी नसते, पण तुमची ‘Critical Thinking’ (चिकित्सक विचारसरणी) कंपन्यांना हवी असते.

1. HR (Human Resources): मानवी वर्तनाचा अभ्यास असल्याने तुम्ही HR होऊ शकता.
2. पत्रकारिता (Journalism): न्यूज रायटर, एडिटर.
3. कंटेंट रायटिंग: सखोल लेखन करणारे रायटर्स.
4. NGO: सामाजिक संस्थांमध्ये समन्वयक म्हणून.

यामधून पुढे उच्च शिक्षण

• MA in Philosophy: विषयात मास्टरी करण्यासाठी.
• MBA: मॅनेजमेंटमध्ये जाण्यासाठी.
• LLB (Law): वकिली करण्यासाठी (लॉजिक आणि फिलॉसॉफीचे कॉम्बिनेशन बेस्ट असते).

BA Education ॲडमिशन,पात्रता,अभ्यासक्रम सविस्तर माहिती

B.Ed: शिक्षक होण्यासाठी

तुम्ही स्वतःचे ‘काउन्सलिंग सेंटर’ (Counseling Center) सुरू करू शकता. किंवा आजकाल युट्यूब आणि ब्लॉगिंगच्या माध्यमातून ‘लाईफ कोच’ (Life Coach) म्हणून करियर घडवू शकता.

Recruiting Areas

शिक्षण संस्था (Schools/Colleges)

प्रकाशन संस्था (Publishing Houses)

कायदा फर्म्स (Law Firms)

सिव्हिल सर्व्हिसेस

संशोधन केंद्रे

याची मागणी

आजच्या तणावपूर्ण जगात, मानसिक शांती आणि एथिक्स (नैतिकता) शिकवणाऱ्या लोकांची गरज वाढली आहे. कॉर्पोरेट कंपन्यांमध्ये ‘Ethics Officer’ म्हणून मागणी वाढत आहे.

यामध्ये मिळणारा पगार

सुरुवातीला पगार कमी असू शकतो (१५,००० ते २५,००० रु.). पण जर तुम्ही प्रोफेसर झालात किंवा सिव्हिल सर्व्हिसेसमध्ये गेलात, तर पगार लाखांमध्ये असतो. हा कोर्स तुम्हाला ‘पॅकेज’ पेक्षा ‘पावर’ आणि ‘प्रतिष्ठा’ जास्त मिळवून देतो.

यामध्ये होणारे संशोधन

ज्यांना नवीन विचार मांडायचे आहेत, त्यांच्यासाठी यात संशोधनाला प्रचंड वाव आहे. तुम्ही परदेशात जाऊन फेलोशिप करू शकता.

हे निवडणे उत्तम कारण

हा कोर्स तुम्हाला एक ‘चांगला माणूस’ बनवतो. तुमची बोलण्याची, विचार करण्याची आणि निर्णय घेण्याची क्षमता इतर ग्रॅज्युएट्सपेक्षा कित्येक पटीने जास्त असते.

हा कोर्स कोणासाठी उपयुक्त आहे?

ज्यांचे विश्लेषण कौशल्य (Analytical Skills) चांगले आहे.
ज्यांना वाचायला आणि लिहायला खूप आवडते.
जे विद्यार्थी MPSC/UPSC करू इच्छितात, त्यांच्यासाठी हा ‘Best Base’ आहे.
ज्यांना वकिली (Law) क्षेत्रात जायचे आहे.
ज्यांना आयुष्यातील प्रश्नांची उत्तरे शोधायची आहेत.

हा कोर्स कोणी निवडू नये?

पालकांनी हे लक्षात घ्यावे की, आपल्या मुलाला जबरदस्तीने या कोर्सला पाठवू नका. हा कोर्स कोणी निवडू नये:

ज्यांना फक्त रट्टा मारून पास व्हायचे आहे.

ज्यांना वाचनाचा प्रचंड कंटाळा येतो.

ज्यांना पदवी मिळताच ५० हजाराची नोकरी हवी आहे (IT सेक्टरसारखी).

ज्यांचे व्याकरण आणि भाषा कच्ची आहे (कारण यात लेखन कौशल्य महत्वाचे आहे).

जर तुमच्यात संयम नसेल, तर हा कोर्स तुम्हाला फ्रस्ट्रेट करू शकतो.

माझे वैयक्तिक मत

शेवटी, एक समुपदेशक (Counselor) म्हणून मला असे वाटते की, BA Philosophy हा एक ‘अंडररेटेड’ पण अतिशय ताकदवान कोर्स आहे. अनेक मुले सायन्स किंवा कॉमर्स जमत नाही म्हणून आर्ट्स घेतात आणि त्यात फिलॉसॉफी निवडतात, हे चुकीचे आहे.

तुम्ही हा कोर्स तेव्हाच निवडा जेव्हा तुम्हाला ‘प्रशासकीय अधिकारी’ व्हायचे आहे किंवा ‘प्राध्यापक’ व्हायचे आहे. जर तुमचा प्लॅन B तयार नसेल, तर या पदवीनंतर लगेच जॉब मिळवणे कठीण होऊ शकते. पण, जर तुम्ही या ३ वर्षांत लॉजिक, इंग्रजी आणि कम्युनिकेशनवर काम केले, तर तुम्ही कोणत्याही इंजिनिअरपेक्षा जास्त यशस्वी होऊ शकता. हा विषय तुम्हाला विचार करायला शिकवतो, आणि जो विचार करू शकतो, तोच जग बदलू शकतो !

मित्रांनो, तुम्हाला BA Philosophy बद्दल किंवा ऍडमिशन प्रक्रियेबद्दल काहीही शंका असल्यास खाली कमेंट बॉक्समध्ये नक्की विचारा. तुमच्या प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर द्यायला आम्हाला आवडेल !